2-1-2026 | NHÂN VẬT

Viên Chiếu Thiền Sư

  VIÊN LINH

      Tháp nung Đời Lý thế kỷ XII

Viên Chiếu Thiền Sư (999-28.1.1091) tên sơ sinh là Mai Trực, làng Phúc Đường huyện Long Đàm thuộc Giao Châu, sau này đổi là Thanh Trì, Hà Đông, con người anh hoàng hậu Linh Cảm (mẹ vua Lý Thánh Tông họ Mai), lạy sư Định Hương dòng Quan Bích làm Thày. Học ba năm Thông thì thông hiểu đạo Phật, có tài thuyết pháp, rất đông học trò. Tác phẩm thơ văn thiền luận: Dược Sư Thập Nhị Nguyện Văn, Tân Viên Giác Kinh, Thập nhị Bồ Tát Hành tu chứng Đạo tràng, Tham đồ Hiển quyết. Các tác phẩm trên đều đã bị giặc Minh thiêu hủy hoặc mang về Tầu. ^(*)

Viên Chiếu thiền sư trụ trì chùa Cát Tường tại thủ đô Thăng Long vào thế kỷ thứ XI, là người đã để lại những câu kệ hàm xúc, những pháp thoại văn chương cao khiết, ý lời quán thế còn được lưu truyền suốt một ngàn năm qua. Ông nổi tiếng có tài biện luận, kinh sách từng được vua Triết Tôn nhà Tống cho sao chép lại để lưu giữ trong Thư các của triều đình Trung Hoa, sau khi các pháp sư Trung Hoa trình với vua của họ rằng văn sách của nhà sư Đại Việt không thể sửa được một chữ nào. Học giả Ngô Tất Tố đã dịch ra một số câu, chỉ nghe qua đã thấy gió trăng ào ạt lộng thổi soi chiếu:

Theo gió tiếng còi luôn bụi trúc

Kèm trăng bóng núi quá đầu tường

(Giốc hưởng tùy phong xuyên trúc đáo

Sơn nham đái nguyệt quá tường lai)

Hoa núi mưa sa Thần nữ khóc

Tre sân gió thổi Bá Nha đàn

(Vũ trích nham hoa Thần nữ lệ

Phong sao đình trúc Bá Nha cầm) ⁽¹⁾

Viên Chiếu thiền sư tên họ là Mai Trực, người Thanh Trì (xưa kia là đất Long Đàm, Giao Châu), con của người anh bà Linh Cảm thái hậu nhà Lý (mẹ vua Lý Thánh Tôn). Ông sinh năm 999, mất ngày 28.1.1091 ⁽²⁾. Tục truyền thuở nhỏ một vị trưởng lão xem tướng cho, nói rằng nếu đi tu thì có thể là người trong hàng thiện Bồ Tát, ông liền xin phép mẹ vào tu ở chùa núi Ba Tiêu, thường trì Kinh Viên Giác. Theo một học giả ⁽²⁾, một tối trong khi thiền định, ông thấy cảnh Bồ tát Văn Thù tự cầm dao mổ bụng, rửa ruột gan rồi dùng thuốc rịt lại, từ đấy những gì ông đã học được trở nên rõ ràng như từng biết qua, “sâu rõ ngôn ngữ tam muội.” (Tức là ba phép tu thiền định trong kinh Viên Giác, để đoạt được sự giác ngộ hoàn toàn - samatha, tam ma bạt đề [samapatti] và thiền na [dhyana]. Ba chữ Phạn này tóm gọn là Tịch tĩnh, Chú vào một chỗ, Chiêm nghiệm.) Theo các sách về Lịch sử Phật Giáo Việt Nam thì Viện Chiếu là vị thiền sư thứ 9 có công đức cao dầy, sau các vị Vô Ngôn Thông, Cảm Thành, Thiện Hội, Vân Phong, Khuông Việt, Đa Bảo, trưởng lão Định Hương và thiền sư Thiền Lão.

- Tác phẩm của Viên Chiếu thiền sư để lại gồm ít nhất là các cuốn sau đây:

-- Dược sư thập nhị nguyện văn

(Cuốn này được vua Triết Tôn nhà Tống sai chép lại để trong cung điện triều đình Trung Hoa).

-- Tân Viên giác kinh.

-- Thập nhị bồ tát tu chứng đạo tràng.

-- Tham đồ hiển quyết.

-- Viên Chiếu thi tập.

Trong các cuốn trên, "Tham đồ hiển quyết” may mắn thay, còn tồn tại 10 thế kỷ qua cho đến ngày nay. Lê Tắc (thế kỷ XIV), học giả Việt Nam chạy qua Tầu và ở lại làm quan nhà Nguyên bên Tầu, viết trong cuốn An Nam Chí Lược (Lịch sử Việt Nam từ đời Trần trở về trước], như sau:

"Thiền sư Mai Viên Chiếu thường soạn “Tham đồ hiển quyết” đại lược nói:

'Một hôm khi đang ngồi trước nhà, bỗng có một vị tăng hỏi:

Phật cùng với Thánh, nghĩa ấy thế nào?

Đáp:

Dưới dậu thu cúc rậm.

Đầu cành chim yến ca.

[Cúc trùng dương dưới dậu,

Oanh thục khí đầu cành].

Sách ấy phần lớn gồm những thứ như thế đó.”

Cứ vào dẫn chứng này của Lê Tắc, ta có thể nói rằng tất cả cơ duyên thoại ngữ dẫn trong truyện này đã hoàn toàn rút ra từ “Tham đồ hiển quyết,” ... nó là một tác phẩm đời Lý được giữ lại cho tới ngày nay, một tác phẩm xưa nhất của lịch sử văn học, tư tưởng và triệt học Phật giáo nước ta.” ⁽³⁾

Vẫn theo sách này, sau đây là một số vấn đáp giữa người hỏi (một vị tăng) và những câu đáp của thiền sư Viên Chiếu.

Hỏi: Tất cả chúng sinh từ đâu mà đến? Trăm năm sau sẽ đi về đâu?

Đáp:

Rùa đui chui vách đá

Trạch què bò núi cao.

Hỏi: Thế nào là căn nguyên đại đạo thẳng đường đi?

Đáp:

Gió lộng bờ cao hay cỏ cứng

Nhà tan nước mất biết trung lương.

Hỏi: Xanh xanh nước biếc thảy chân như. Thế nào là dụng của chân như?

Đáp:

Tặng anh ngàn dậm xa

Cười mang trà một bình.

Hỏi: Dã hiên một cửa vắng. Thong thả gõ ai hay. Nghĩa là gì?

Đáp:

Kim cốc đìu hiu hoa cỏ rối

Mà nay hôm sớm thả trâu dê.

Giàu sang cùng kiêu thái

Lầu chợ khiến tan hoang.

. . . .

Một đoạn thơ còn sót lại:

Nguyệt trung quế

Vạn cổ nguyệt trung quế

Phù sơ tại nhất luân

...

Tốc hồi cựu nham ấn

Mạc kiến Hứa chân quân?

(Cây quế trong mặt trăng

Vạn cổ cây quế vẫn trong mặt trăng

Nên dù xum xuê cũng vẫn chỉ trong mặt trăng mà thôi.

...

Mau trở lại núi cũ mà ẩn

Không nên tìm gặp Hứa chân nhân nào đó làm gì cho mất công).

Quế mọc bên thỏ ngọc

Xum xuê tại quảng hàn

...

Tìm chi Hứa đạo sĩ

Mau về hỏi cố sơn.

(Vô Ngã - Viên Linh.)

 Chùa Một Cột, dựng năm 1049, tk XI.
Ảnh kts Nguyễn Bá Lăng, Paris.

Năm Canh Ngọ 1090, thiền sư cho gọi tăng chúng đến dạy rằng:

“Trong thân ta đây, thịt xương gân cốt, tứ đại giả hợp, đều là vô thường, ví như ngôi nhà kia khi sụp đổ, cột kèo đều đổ. Cùng các con giã từ, hãy nghe bài kệ của ta đây:

Thân như tường vách đổ xiêu rồi

Thiên hạ bồn chồn xót dạ thôi.

Nêu rõ tâm không, không tướng sắc

Sắc không ẩn hiện mặc xoay đời.

Sau khi đọc xong bài kệ, thiền sư Viên Chiếu vẫn ngồi ngay thẳng mà viên tịch, thọ 92 tuổi (đi tu 56 năm).

(VL-NV, V.J10.13 - Little Saigon, 9 tháng 1.2013).

* Vô Ngã Phạm Khắc Hàm, Văn Học Đời Ngô Lê Lý, Khởi Hành Little Saigon, California, 2013.

1. Ngô Tất Tố, Văn Học Đời Lý, Khai Trí, Saigon, 1960.

2. Nguyễn Huệ Chi, Từ Điển Văn Học bộ mới, Thế Giới Hà Nội, 2000.

3. Lê Mạnh Thát, Nghiên Cứu Về Thiền Uyển Tập Anh, 1999.

* Tháp màu gạch đỏ, xuất xứ: đình Phật Lộc Hà Nội. Hình chụp và chú thích của kts Nguyễn Bá Lăng Paris, trong cuốn Kiến Trúc Phật Giáo Việt Nam, Hoa Cau, 1989.

Viên Linh

Nguồn: Lịch Sách Chân Dung Nhà Văn Việt Nam

Nxb Khởi Hành, Hoa Kỳ, 2017

Cùng Tác Giả:

- Viên Chiếu Thiền Sư Viên Linh Nhận định

- Nguyễn Hữu Hiệu - Tâm hồn người, thơ văn ta Viên Linh Nhận định

- Thâm Tâm, trước cơn thảo muội Viên Linh Nhận định

- Tuệ Sỹ: Tuổi Trẻ Vạn Hạnh Viên Linh Nhận định

- Điếu thi: Thủ̉y Mộ Quan Viên Linh Thơ

- Bạch thư Phạm Huấn Viên Linh Nhận định

- Tuệ Sỹ, Tù Đày Và Quê Nhà Viên Linh Nhận định

- Tuệ Sỹ Giữa Mùa Thay Đổi Viên Linh Nhận định

- Ngọc Linh (1931-2002), nhà văn với bốn chữ mặn mà Viên Linh Hồi ký

- Nỗi âu lo của nhà giáo Bảo Vân Viên Linh Hồi ký