27-09-2026 | VĂN HỌC

Võ Phiến, 50 Năm Trước

  VIÊN LINH

Nhà văn Võ Phiến
   (1925 - 28.9.2015)

Tháng 9 năm 2015 nhà văn Võ Phiến ra đi. Một năm vèo qua đúng là hoàng hôn của một thời thế suy tàn, đổ sập xuống nhanh như một cái nháy mắt. Một năm tôi không biết nói gì về người đồng nghiệp quá cố, vì có lẽ tôi là người đã nói về Võ Phiến sớm nhất: bài “Viên Linh viết về Võ Phiến” đăng lại dưới đây là bài đăng trên Nghệ Thuật ra ngày 29 tháng 4 năm 1966, đúng 50 năm trước. Tôi gặp Võ Phiên từ năm 1957 ở Qui Nhơn. Bài viết chỉ cần bổ sung, còn cách tôi nhìn Võ Phiến về mấy tác phẩm đầu của anh, Chữ Tình, Người Tù, Thương Hoài Ngàn Năm không có gì thay đổi.

Năm 19 tuổi tôi đã có dịp gặp nhà văn Võ Phiến trong một chuyển đi Trung. Tôi nhớ rõ đó là năm 1957, nhân dịp Hội Chợ Kinh Tế Bình Định khai mạc. Hồi ấy tôi làm việc với nhật báo Ngôn Luận, [...] tòa báo cử một phóng viên theo ông giám đốc trị sự vừa để viết bài, vừa để thăm thú hội chợ, vừa để ra mấy tỉnh phía ngoài làm quảng cáo cho tờ báo, đưa plaque xi-nê cho các rạp chiếu bóng, cho kẻ vài cái băng-đơ-rôle thể (biểu ngữ) v.v... Do đó mà tới mỗi nơi, chúng tôi đều phải tới thăm ông trưởng ty thông tin địa phương để xin phép và nhân thể nhờ xin miễn hoặc giảm thuế quảng cáo. Chiều hôm ấy ông Lê Tâm Việt, người giám đốc sự, bảo tôi: “Mình phải đến cha Võ Phiến một cái.” Tới đó mới biết ông trưởng ty thông tin mà tôi sắp gặp là một nhà văn mà tôi đã đọc qua cuốn Chữ Tình là tác phẩm đầu tay của ông.

Võ Phiến ăn nói nhỏ nhẹ, trên khuôn mặt nhẽ ra là đăm chiêu luôn luôn có một nụ cười không thành tiếng, người to mà gầy, dáng đi hơi hấp tấp, thái độ vồ vập nhưng im lặng. Mười năm trước, trong căn nhà gia đình ông cư ngụ ở Qui Nhơn, cho tới tuần lễ này (1966) tôi vẫn không nhìn thấy sự khác biệt nào so với những hình ảnh đã thu vào cái nhìn đầu tiên. Cũng trong căn nhà này, trên tường treo một phó bản tấm tranh mấy thiếu nữ của họa sĩ quá cố Tô Ngọc Vân. Những tẩm thân trong áo dài trắng lả lướt như trong một vườn xuân. Sau này, khi đọc một truyện ngắn của Võ Phiến, tới cái đoạn người cha nhịp trống mà làm Lữ Bố cho cô con gái múa lượn trên nền nhà làm Điêu Thuyền, tôi có cảm tưởng liên hệ tới tấm tranh kia. Dường như trong truyện “Thương Hoài Ngàn Năm,” cô con gái 13 tuổi của đồng quê, cưỡi trâu lông ngông ngoài đồng, quần áo tóc tai đượm mùi thuốc lá cuốn của cha, lớn tướng mà còn để chị mắng: “Trời ơi! - Con gái chừng này còn ngủ với cha kỳ cục lắm!” ⁽¹⁾ Nó cũng cho tôi một liên tưởng gì đó tới Võ Phiến. Có người dùng chữ “chẻ sợi tóc làm tư” để nói đến lối văn của ông. Riêng tôi mỗi khi nghĩ tới tác giả “Một Mình” tôi vẫn thích những đoạn ông tả về đàn bà.

Đàn bà dưới mắt Võ Phiến nó hiện hình rõ từng nét, từng miếng, nổi lên đẫm đẫm và nằng nặng. Trong một bữa ăn ngắn tại một tiệm cơm Tầu ở Sàimgòn, tôi có nói với Võ Phiến về cả hai chuyện sợi tóc và đàn bà ấy. Và tôi thấy phải hiểu Võ Phiến như hiểu “Người Tù:” ông là một người tù đích thực và một người tù trong cái nhìn.

Võ Phiến đã ngồi tù hai năm trong một nhà tù cộng sản, khởi từ 1952 và Đây là 1954 nhờ Hiệp định Geneve về Việt Nam. Câu chuyện không có tính cách chính trị, nó như lặn vào giòng máu của con người Việt Nam, nhất là con người miền Trung, đất cách mạng đất nổi dậy. Mở mắt chào đời cách đây (1966) 46 năm ở một nơi mà mới đây quân đội Mỹ đã giao tranh ác liệt với quân cộng sản, Phù Ly thuộc Bình Định, 50 cây số cách thị xã Qui Nhơn, Võ Phiến ngay khi trưởng thành – cũng như những thanh niên Việt Nam sau ngày toàn quốc kháng chiến, đã là một người tranh đấu. Năm 1946 sau mấy tháng học ở Hà Nội, ông phải trở về quê hương vì chiến tranh đe dọa bùng nổ. Sống ở Bình Định, nơi đàn bà con gái múa roi đi quyền nghề như Triệu Minh với Chu Chỉ Nhược, Võ Phiến hẳn cũng phải làm một cái gì. Trong cuốn “Giã Từ,” ông viết về một người yêu tham gia kháng chiến trước ông, và do đó ông bèn cũng phải lên đường. Ông nói: “Nàng nhập ngũ, không lẽ tôi lại ở nhà ngồi đan áo gửi cho nàng sao?" Người bạn đời của tác giả “Một Mình” bây giờ chính là nhân vật nữ trong cuốn “Giã Từ” theo như tôi hiểu. Bởi vì chị lúc ấy là một liên lạc viên rồi Võ Phiến mới lên đường, và cũng mới xung vào đội liên lạc. Năm ấy là năm 1948. Những năm sau ông trở thành cán bộ tuyên truyền và sau nữa, trở thành cán bộ giảng viên. Nhưng vài năm sau tại một tỉnh miền Trung nổi lên phong trào chống Cộng, trong đó một thầy học cũ của Võ Phiến là lãnh tụ. Công cuộc chống Cộng còn đang ở giai đoạn khai mở - chưa kịp tổ chức lấy một cuộc biểu tình – thì đã bị phát giác. Người thấy học đáng quí ấy một ngày kia nhận được bản án tử hình. Và một đường mã tấu hay một viên đạn nào đó đã kết liễu cuộc đời ấy. Về phần nhà văn học trò, ông bị kết án tù.

Giai đoạn ở tù đó quan trọng đối với Võ Phiến. Trong một gian phòng mỗi bề bốn năm thước, như ông kể lại với tôi, ông bị nhốt cùng ba chục người khác. Phòng chia thành tầng để có thể có chỗ cho nhau cùng ngủ, theo lối tổ chức của một ký túc xá luộm thuộm, nhưng vẫn phải chia ca. Có ca thức, có ca ngủ. Khi thức, người tù đứng đó, ngồi đó, giữa hàng chục người khác. Khi ngủ, người tù nằm đó, mê sảng ở đó, giữa hàng chục người khác. Trong cuộc sống bốn tường ấy, bản năng con người hiện ra hoàn toàn không có cách gì che giấu. Mỗi một ngày người đó để lộ ra một cử chỉ không thể kiểm soát nổi. Theo thời gian, mỗi ngày một tí, anh ta đã để lộ ra bằng hết con người của mình. Hàng chục cặp mắt thay phiên nhìn ngó anh, cùng lúc nhìn ngó anh, anh sống hai nghĩa người tù. Người tù thể xác và người tù tinh thần. Người tù cầm giữ bởi xiềng xích và bốn bức tường dầy và người tù cầm giữ bởi cái nhìn của kẻ khác.

Võ Phiến nói với tôi:

-Trong tù, cái tự do nhất còn lại là nhìn. Nhìn và thu nhận.

-Có lẽ đó là lý do anh tỷ mỷ khi viết?

-Có lẽ như vậy.

  Bìa tuần báo Nghệ Thuật số 29, tháng 4.1966, đúng  50 năm trước, có in bài “Viên Linh Viết Về Võ Phiến”

Bởi thế Võ Phiến viết văn một cách cần mẫn, mỗi ngày một ít, vài ba trang, như trường hợp gần đây nhất của ông là cuốn “Một Mình,” ông đã hoàn thành nó trong vòng một năm. Ông viết khó, sửa đi sửa lại. Tôi không nói ra với ông, nhưng tôi hiểu vì sao ông tả đàn bà hay đến thế, dâm như vậy. Người tù có thể làm gì hơn là dồn hết bản năng lên cái nhìn, và chính đời sống bản năng, chính một bản chất nhân vật, là cái nổi rõ nhất trong tác phẩm của Võ Phiến. Đồng ý rằng truyện của Võ Phiến có cốt truyện, nhưng cốt truyện ấy dàn trải ra mãi, và nhiều lúc đó chỉ là dịp để tác giả viết ra những điều ông đang nhìn ông đã nhìn. Văn của ông đi dần dần, soi rõ từng đợt từng đợt, từ đầu đến chân một con người. Nó cũng không chỉ đến đó là hết mà ngày mai, con người ấy lại được nhìn thêm một lần nữa, từng đợt từng đợt, từ chân lên đầu, và mỗi đợt, bật ra một chi tiết mới, lại khiến người nhìn có một kết luận mới. ⁽²⁾

Đọc xong mỗi truyện của ông người ta mới thấy nhân vật được hình thành. Chấm dứt một câu chuyện mới thấy cuộc đi tìm bản chất chấm dứt. Nó lộ dần, lộ dần trong khi đời sống của nó khép lại, đóng lại. Nhân vật bị vây hãm trong sự quan sát kỹ càng, soi mói, và lúc mà nó được trả tự do, nó trở thành một kẻ có quá khứ bị giam cầm bị nắm chắc trong tay người khác, Võ Phiến, Quá khứ bị đánh dấu, như lý lịch nằm trong tay công an, từ đó họ vừa sống vừa tự kiểm soát để khỏi bị lộ hình tích. Và từ đó họ phải sống trong một khuôn khổ nhất định. Nhân vật của Võ Phiến cũng là người tù của ông, như ông là người tù của cái nhìn.

Trong lúc vui chuyện tôi hỏi Võ Phiến những dịp nào khiến ông bước vào nghề văn. Điều này nhiều tác giả có một câu trả lời tương tự. Viết từ hồi niên thiếu. Ôm ấp văn chương như một người tình nhân muôn thuở, hé biết từ ấu thơ và dan díu tới tận cuối đời. Có đôi khi xa cách nhưng đó không phải lòng người thay đổi mà vì những nguyên do tự bên ngoài.

Ngay những năm đầu ngồi dưới mái trường Thuận Hóa ở Huế, Đoàn Thế Nhơn cũng đã biết như thế. Vừa học vừa làm văn, vừa tìm thày vừa tự dạy. Một trong những ông thày thường khuyến khích cậu là Hoài Thanh, tác giả "Thi Nhân Việt Nam.” Tuy nhiên học trò không nhận được một giúp đỡ nào khác từ ông thày ngoài những lời khuyến khích. Võ Phiến viết và tự mình phải chọn đường đi. Tới năm 17 tuổi, cái năm đáng nhớ nhất, là một trong những bản thảo đầu tiên, - những bản thảo trên con đường phiêu lưu với định - đã dừng lại ở mảnh đất đầu tiên đã chấp nhận nó, đó là tờ báo Trung Bắc Chủ Nhật. Một bờ đất nhỏ của tân lục địa đã tìm thấy, người phiêu lưu cắm cờ và đi nữa. Sau đó Võ Phiến được giới thiệu với học giả Đào Duy Anh và chàng học sinh đệ ngũ của trường Thuận Hóa được đưa ra Hà Nội, kinh đô của văn nghệ, đất vàng của văn thơ tiền chiến.

Tại Hà Nội, cậu học trò đệ tứ Đoàn Thế Nhơn được trú ngụ dưới mái nhà vị học giả họ Đào, và chỉ trú ngụ thôi. Việc ăn học cậu phải tự lo lấy. Cậu học trường Văn Lang của ông Đinh Xuân Cầu, nhưng về mặt văn nghệ, nơi đây vẫn không giúp gì được cho cậu. Vẫn một mình học và viết, và suy nghĩ. Vả chăng, thời gian này không kéo dài được bao lâu, toàn quốc kháng chiến tới, Đoàn Thế Nhơn thu dọn hành lý và trở về Bình Định ngay trong niên học đó.

Hỏi tới những tác giả Võ Phiến thích, một trong những tác giả ngoại quốc ông đọc luôn là Marcel Proust và tác phẩm là A la Recherche du Temps perdue. Những tác giả trong nước là Nguyễn Tuân, Xuân Diệu và Huy Cận.

Chú thích

1. “Thương Hoài Ngàn Năm,” trang 22.

2. “Châu có bộ đi bơi chải tới trước, đi hấp tấp, cho nên phần nửa người bên trên có vung vẩy… Châu mới lớn lên, con nhà làm ăn, không chú ý đến truyện trang điểm mấy. Nàng có mớ tóc rất dầy, không được săn sóc, thường bờm xờm, bồng ra phía trước trán, làm cho khuôn mặt như sâu tụt vào trong. Trông khuôn mặt ấy nhiều lần thành quen mắt, đến lúc nhìn những người con gái khác, chàng có cảm tưởng như khuôn mặt họ lộ quá, cạn quá.

Có khi chàng chú ý đến cặp môi, và thấy cặp môi với cái miệng ấy vừa đẹp vừa có vẻ hiền lành, thực thà. Có khi chàng chú ý đến cái cổ, và thầm nghĩ: nước da trắng trẻo thanh tú mà cái cổ trông lại khỏe mạnh. Khuôn mặt bờm xờm của nàng cứ nghênh nghênh…” (Một Mình, tr. 45.)

Viên Linh

Nguồn: Lịch Sách Chân Dung Nhà Văn Việt Nam

Nxb Khởi Hành, 2017

Cùng Tác Giả:

- Võ Phiến, 50 Năm Trước Viên Linh Tưởng niệm

- Nguyễn Khắc Hoạch: "Thơ phải mới… mà nghề sư phạm lại sợ cái mới" Viên Linh Nhận định

- Trạng Trình, với quán Trung Tân Viên Linh Nhận định

- Viên Chiếu Thiền Sư Viên Linh Nhận định

- Nguyễn Hữu Hiệu - Tâm hồn người, thơ văn ta Viên Linh Nhận định

- Thâm Tâm, trước cơn thảo muội Viên Linh Nhận định

- Tuệ Sỹ: Tuổi Trẻ Vạn Hạnh Viên Linh Nhận định

- Điếu thi: Thủ̉y Mộ Quan Viên Linh Thơ

- Bạch thư Phạm Huấn Viên Linh Nhận định

- Tuệ Sỹ, Tù Đày Và Quê Nhà Viên Linh Nhận định