11-11-2026 | VĂN HỌC

Nguyên Ngọc, Cái Nhìn Sáng Suốt Về Thời Hiện Đại

  LIỄU TRƯƠNG

    Nhà văn Nguyên Ngọc

Nguyên Ngọc là một tên tuổi rạng rỡ trong nhiều lĩnh vực, mặc dù ông không được biết đến ở miền Nam, trước 1975. Ông tên thật là Nguyễn Văn Báu, sinh năm 1932 tại Đà Nẵng. Ngoài bút danh Nguyên Ngọc, ông còn có bút danh Nguyễn Trung Thành. Trong thời chiến, ông đã sống chín năm ở chiến trường Tây nguyên, một vùng rừng núi thơ mộng, có làng mạc, vườn rẫy của các dân tộc thiểu số. Nguyên Ngọc đã từng thổ lộ : nếu ông không sống thời thơ ấu ở thành phố cổ Hội An và về sau ở Tây nguyên thì chắc ông sẽ không trở thành nhà văn. Rừng núi Tây nguyên và văn hóa của dân tộc thiểu số đã đi vào văn chương của Nguyên Ngọc.

Trước khi tiếp cận tư duy của Nguyên Ngọc về văn hóa và lịch sử Đất Nước, thiển nghĩ cũng cần biết qua những hoạt động của ông trước đây trong nhiều lĩnh vực.

Trước hết Nguyên Ngọc là nhà văn, tác giả của khoảng 15 tác phẩm, được biết đến nhiều nhất là tiểu thuyết Đất nước đứng lên (1955), truyện Mạch nước ngầm (1959), tập truyện ngắn Rẻo cao (1962), truyện Rừng xà nu (1969), tiểu thuyết Đất Quảng (1971), bút ký Các bạn tôi ở trên ấy (2013), bút ký Có một con đường mòn trên biển Đông (2000), Dọc đường 1 (2022), Dọc đường 2 (2025), Dọc đường 3 (2026).

Nguyên Ngọc là dịch giả, đã dịch sách của các nhà lý luận văn học nổi tiếng như : Le degré zéro de l’écriture (Độ không của lối viết) của Roland Barthes, Qu’est-ce que la littérature ? (Văn chương là gì ?) của Jean-Paul Sartre. Nguyên Ngọc có công lớn trong việc dịch các tác phẩm của Milan Kundera, nhà văn Pháp gốc Tiệp.

Từ 1979 đến 1986 Nguyên Ngọc làm Phó Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam.

Nguyên Ngọc là nhà báo, từ 1987 đến 1989, ông là Tổng Biên tập tuần báo Văn Nghệ của Hội Nhà văn. Trong thời kỳ này, Nguyên Ngọc đã làm cho tờ báo khởi sắc. từ một tờ báo ế ẩm, không người đọc, phải đình bản 4 số, báo Văn nghệ trở thành một tờ báo có đông đảo người đọc, số báo phát hành tăng lên đến 150.000 số mà vẫn còn thiếu. Lý do là Nguyên Ngọc đã cho đăng những bài mới lạ mà ban biên tập tiền nhiệm đã bỏ qua để được an toàn. Một trong những phát hiện của Nguyên Ngọc là truyện ngắn Tướng Về Hưu của Nguyễn Huy Thiệp, tên tuổi của tác giả này bỗng bừng lên, khởi đầu một giai đoạn mới, một hiện tượng mới gọi là thời Đổi Mới trong văn học Việt Nam. Tiếp theo là một số nhà văn như Phạm Thị Hoài, Dương Thu Hương, Bảo Ninh, Hoàng Minh Tường, v.v… Lối viết trở nên mới lạ. Sau Nguyễn Huy Thiệp, không còn có thể viết như trước nữa.

Tuy Nguyên Ngọc thành công lớn với báo Văn Nghệ, nhưng ông phải chấm dứt sau hai năm hoạt động. Ông bị áp lực chăng ?

Nguyên Ngọc cũng là một nhà nghiên cứu văn hóa, giáo dục, tha thiết với công việc chấn hưng nền giáo dục. Năm 1979, cùng với Trần Độ, Trưởng Ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương và giáo sư tiến sĩ Hoàng Ngọc Hiến, Nguyên Ngọc thành lập Trường viết văn Nguyễn Du ở Hà Nội. Nơi đây Bảo Ninh là học trò của Nguyên Ngọc, trước khi sáng tác Nỗi Buồn Chiến Tranh.

Năm 1995 Nguyên Ngọc chấm dứt chức ủy viên chấp hành Hội Nhà Văn Việt Nam và nghỉ hưu.

Năm 2015 Nguyên Ngọc rời bỏ Hội Nhà Văn.

Năm 2018 Nguyên Ngọc ra khỏi Đảng.

Trên đây là những dấu mốc ghi lại những chặng đường hoạt động của Nguyên Ngọc trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và xã hội.

Nhận xét về văn học Việt Nam vào đầu thế kỷ 21

Khi Nguyên Ngọc bàn đến Văn học Việt Nam, độc giả cần biết rõ những điều sau đây :

1/ Những lời phát biểu của nhà văn Nguyên Ngọc được nhắc lại ở đây là vào thời điểm 2002 – 2003.

2/ Khi Nguyên Ngọc nhận định về văn học Việt Nam, tuy gọi là « văn học Việt Nam » nhưng điều tối quan trọng là Nguyên Ngọc hoàn toàn không bàn đến văn học miền Nam thời 1954-1975. Văn học miền Nam cũng là một bộ phận của văn học Việt Nam trên bình diện văn học sử. Nguyên Ngọc không có đủ điều kiện để tiếp cận nền văn học này chăng ?

3/ Nền văn học mà Nguyên Ngọc bàn đến là nền văn học thuộc miền Bắc vào thời đất nước bị phân chia, có thêm văn học Đổi Mới, và đã trở nên văn học Việt Nam nói chung, vào thời đất nước được thống nhất từ năm 1975.

Năm 2002, nhân dịp Nguyên Ngọc sang Pháp dự cuộc hội thảo của tổ chức UNESCO, François Jullien, nhà triết học, Hy lạp học và Trung hoa học, giám đốc khoa đào tạo và nghiên cứu về Đông Nam Á ở Đại học Denis Diderot – Paris VII, và là Viện trưởng Viện Tư tưởng hiện đại, (Institut de la Pensée contemporaine), mời Nguyên Ngọc thuyết trình tại Đại học Denis Diderot-Paris VII về Văn học Việt Nam, đề tài : Có gì mới lạ trong văn học Việt Nam ?

Nguyên Ngọc cho biết cũng như khắp nơi trên thế giới, ở Việt Nam người ta vẫn viết, vẫn cho xuất bản sách, vẫn có những giải thưởng văn học đều đều, giới trẻ cầm bút vẫn xuất hiện, đôi khi khá ồn ào, nhưng không có sự kiện, không có hiện tượng mới lạ trong văn học.

Qua năm 2003, Nguyên Ngọc sang Mỹ, có cơ hội tiếp xúc với các tạp chí Văn và Hợp Lưu.

Nguyễn Xuân Hoàng kể lại buổi nói chuyện với nhà văn Nguyên Ngọc trên tạp chí Văn số 78-79 tháng 6-7/2003. Nguyên Ngọc vẫn nhận xét không có gì mới lạ trong văn học Việt Nam, văn học này quá chậm.

Những người viết lập lại kẻ khác hay lập lại chính mình.

Khi than thở như thế, ông có nhắc qua Bùi Giáng và Hoàng Phủ Ngọc Tường của văn học miền Nam. Theo ông, Bùi Giáng ngoài tài năng còn có một căn bản triết học, Hoàng Phủ Ngọc Tường tuy tài năng « không có gì ghê gớm lắm », nhưng vẫn hơn một số người viết văn ở miền Bắc, vì có được một nền tảng triết học.

Cũng theo Nguyên Ngọc, nhược điểm của miền Bắc là thiếu triết học. Qua nhiều thập niên ở miền Bắc, môn triết học không được dạy ở trường, ngoại trừ chủ nghĩa Mác – Lê nin, nhưng không được dạy như một hệ thống triết học mà chỉ nhấn mạnh về khía cạnh chính trị. Trong khi một người cầm bút ngoài tài năng còn cần có một nền tảng văn hóa. Trường viết văn Nguyễn Du được thành lập với mục đích giúp những người vốn đã có tài năng, có được một nền tảng văn hóa.

Nguyên Ngọc cho biết các cây bút trẻ của thời Đổi Mới, kể từ 1987, vạch trần và tố cáo những khía cạnh tiêu cực của xã hội, của đời sống con người sau chiến tranh. Đó là Dương Thu Hương, Phùng Gia Lộc, Trần Huy Quang, Võ Văn Trực, Hoàng Minh Tường, Nhật Tuấn, Nguyễn Khắc Trường. Họ đã đóng góp trực tiếp vào sự hình thành của văn học Đổi Mới. Nguyễn Huy Thiệp không theo cái mạch viết trần trụi, tố cáo của họ, mà đi tìm cái nguyên nhân của tình trạng xã hội hiện thực. Nguyên Ngọc cho rằng Nguyễn Huy Thiệp đã khởi xướng trong văn học Việt Nam cái xu hướng tự vấn.

Tự vấn là một nhu cầu hướng nội, chẳng những của cá nhân mà còn của cả xã hội, của cả dân tộc.

Cũng trong thời Đổi Mới, ngành lý luận phê bình văn học có một bước tiến đáng kể với Lê Ngọc Trà, Hoàng Ngọc Hiến và Nguyễn Đăng Mạnh, khi họ bàn đến vấn đề văn nghệ đối với chính trị, vai trò của người nghệ sĩ trong xã hội.

Để kết thúc buổi nói chuyện, Nguyễn Xuân Hoàng nhắc đến văn học Việt Nam hải ngoại, Nguyên Ngọc nhìn nhận đối với giới nghiên cứu văn học trong nước, bỏ qua văn học hải ngoại không những là một thiệt thòi mà còn là một thiếu sót.

Cũng trong năm 2003, cuộc phỏng vấn do Dã Tượng thực hiện trên tạp chí Hợp Lưu số 73 tháng 10-11/2003, là một dịp để Nguyên Ngọc mở rộng tầm nhìn của mình, vừa khẳng định những đề tài đã nêu lên với Nguyễn Xuân Hoàng, vừa đi xa hơn đến những vấn đề văn hóa hiện đại và nhận xét về lịch sử nước nhà. Là một người sống theo thời đại của mình với một tư duy tự vấn, Nguyên Ngọc có một lập trường sáng suốt và vững chắc, những lời phát biểu của ông trên tạp chí Hợp Lưu được tóm tắt như sau.

1/ Nguyên do của văn học Đổi Mới

Báo Văn Nghệ do Nguyên Ngọc làm tổng biên tập, sau truyện Tướng về hưu, cho đăng những truyện nóng bỏng : Cái Đêm hôm ấy… Đêm gì ? của Phùng Gia Lộc, Tiếng đất của Hoàng Hữu Cát, Người đàn bà quỳ của Xuân Ba, Lời khai của bị can của Trần Huy Quang… Thế là văn học Đổi Mới đã khởi đầu, không phải do sự kiện cởi trói. Theo Nguyên Ngọc, cởi trói là do những người đứng ngoài ra tay giúp đỡ kẻ bị trói mà cỡi trói cho. Không, đây là sự kiện phá trói, vì nội lực lâu ngày bị dồn nén nên nó bộc phát. Vậy những người trong cuộc tự phá trói. Nguyên Ngọc cho đó là bản chất của Đổi Mới.

2/ Thế nào là một nhà văn ?

Một nhà văn cần có ba yếu tố : tài năng trời cho, trải nghiệm tức vốn sống và nền tảng văn hóa dân tộc và nhân loại. Các bậc tiền bối như Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương… đã có cả một nền tảng văn hóa Ấn độ, Trung hoa, Nho giáo, Phật giáo, để dựa vào mà sáng tác. Còn đối với lớp người cầm bút hiện nay yếu tố văn hóa trống rỗng. Có những hiện tượng mới lạ như Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh vào những năm 1986-1991, nhưng lúc này (2003) họ đã dừng lại, vì họ đã « xài » hết cái vốn của họ.

Có nhiều thiếu sót trong nền giáo dục. Trong nhiều năm ở miền Bắc gần như không có Đại học. Nguyên Ngọc nhắc lời giáo sư Hoàng Ngọc Hiến : Đại học trong nước là trường « phổ thông cấp bốn ». Môn triết học không được dạy ở trường. Làm sao giới trẻ Việt Nam tiếp cận được di sản triết học của nhân loại ?

Việc thành lập Trường viết văn Nguyễn Du, như đã nói, là nhằm mục đích giúp những người đã sẵn có tài năng có thêm căn bản văn hóa để thành một nhà văn thật sự. Nguyên Ngọc nói : « Thật khó mà tưởng tượng được một nhà văn mà không có chút vốn triết học nào ! “

Dù cho có tự do sáng tác đi nữa cũng sẽ không có tác phẩm lớn vì thiếu nền tảng văn hóa, triết học. Mà tiếp cận văn hóa thế giới thì phải có khả năng đọc sách bằng ngoại ngữ. Nhưng giới trẻ cầm bút ngày nay ít biết ngoại ngữ. Điều này cũng do sự khiếm khuyết của nền giáo dục ở ta. Vậy cần có nhiều sách dịch trong nước.

3/ Quan niệm về tiểu thuyết

Nguyên Ngọc nói : « Tôi quan niệm Tiểu thuyết không chỉ là một thể loại văn học. (…) đó là một bước phát triển quan trọng và cơ bản trong tư duy của con người về thế giới, là một thời đại mới trong tư duy của con người. Có thể kể những đặc điểm của tư duy ấy là tính không tất định của cuộc sống, phi tuyến tính, thoát ra khỏi tư duy cơ giới vốn coi những điều hợp lý như một cỗ máy, biết nguyên nhân thì rõ hậu quả… »

« … Thế giới vật chất đã phức tạp như thế, thì ở cõi nhân sinh làm gì có một chân lý độc tôn, mà luôn có nhiều chân lý trái ngược cùng tồn tại, đan chéo vào nhau, chồng chất lên nhau. Tiểu thuyết là nền nghệ thuật có khả năng thể hiện điều đó. Khi không làm được, thì văn học chỉ có truyện kể, chưa thực sự có tiểu thuyết. Chúng ta chờ đợi tiểu thuyết Việt Nam chuyển sang một kiểu tư duy mới tức một « nội dung » mới (…). Chúng ta chờ một sự phá vỡ đưa đến những tiểu thuyết mới. »

Nguyên Ngọc phê bình Nguyễn Đình Thi tài hoa nhưng truyện Vỡ Bờ không thành công. Sóng Gầm của Nguyên Hồng đậm chất sử thi nhưng chưa phải là tiểu thuyết. Nỗi Buồn Chiến Tranh của Bảo Ninh là một thành công. Nguyễn Bình Phương đang thử nghiệm một số đột phá.

Nguyên Ngọc kết luận : « Có lẽ ta ít truyền thống tiểu thuyết. »

4/ Văn học và chính trị

« Tôi quan niệm văn học đương nhiên không thể không phản ánh chính trị của một thời đại trong đó nó tồn tại, nhưng mục tiêu của nó cao hơn chính trị. Nó vì con người. »

5/ Văn học hải ngoại

Nguyên Ngọc nhắc năm 1990, ông có tuyên bố với tạp chí Cửa Việt rằng một tác phẩm viết bằng tiếng Việt dù bất cứ của ai, bất cứ nơi nào, vào thời nào, miễn là nó hay, đều là tài sản chung của dân tộc Việt Nam. Mười năm sau ông vẫn giữ lập trường đó.

Theo Nguyên Ngọc, trong lịch sử Việt Nam chưa bao giờ có trên hai triệu người sống ở nước ngoài như hiện nay. Trong mấy mươi năm qua họ đã thực hiện một khối lượng văn học không thể phủ nhận được. Đó là một bộ phận của văn học Việt Nam hiện đại. « Cùng với văn học trong nước, văn học hải ngoại làm nên diện mạo của văn học Việt Nam ngày nay. » Sẽ vô cùng thiếu sót nếu không biết văn học hải ngoại.

Về vấn đề đóng góp và triển vọng của văn học hải ngoại, Nguyên Ngọc cho rằng văn học hải ngoại phản ánh số phận của một thành phần quan trọng dân tộc mà những người viết trong nước khó có khả năng tiếp cận, hiểu và viết được. « Thiếu nó (văn học hải ngoại), thì văn học chúng ta sẽ khuyết đi một mảng rất lớn và rất quan trọng của khuôn mặt con người Việt trong thời sóng gió hung bạo của lịch sử dân tộc như chúng ta đã và đang trải qua. Văn học Việt Nam do vậy sẽ què quặt. »

Một đóng góp khác của văn học hải ngoại là nó đem đến cho văn học ta những kinh nghiệm của văn học hiện đại thế giới mà văn học trong nước khó có được.

« Vấn đề là làm thế nào cho hai bộ phận văn học trong và ngoài nước « thông thương » được với nhau, phá đi mọi cản trở vô lý giữa hai bộ phận của một cơ thể văn học thật ra là thống nhất. »

Rất tiếc, chúng tôi không được nghe nhà văn Nguyên Ngọc phát biểu về văn học miền Nam, một nền văn học đã tồn tại rực rỡ tuy chỉ trong hai mươi năm, nhưng đã sản sinh biết bao tác phẩm trong tinh thần tự do, nhân bản. Văn học miền Nam (1954-1975) cũng là một bộ phận của văn học Việt Nam.

6/ Sự lớn lao, quan trọng của vấn đề tự vấn

Nguyên Ngọc là người đã đưa vào tư duy cái khái niệm tự vấn, khi ông nhận xét rằng Nguyễn Huy Thiệp có xu hướng tự vấn. Ông giải thích : « Tự vấn là một nhu cầu hướng nội – không chỉ là hướng nội cá nhân mà là hướng nội dân tộc của toàn xã hội. Nhìn lại mình, lịch sử của mình, từ gần đến xa. Từ lịch sử văn hóa, đứng kẹp giữa hai nền văn hóa Trung Hoa và Ấn Độ thì ta tiếp thu gì, của ai, tiếp thu thế nào, vận động ra sao để Việt hóa… Rồi đến lịch sử chiến tranh – chính trị, thời đánh giặc thì quá nhiều, thời xây dựng quá ít. »

Về văn học, bất cứ văn học thời nào cũng là một sự tự vấn của xã hội, của con người. Trong khi đi tới, xã hội và con người luôn luôn có nhu cầu tự nhìn lại mình. Văn học là sự nhìn lại đó. Theo Nguyên Ngọc, trong tình trạng hiện nay, sự tự vấn của văn học còn bức thiết hơn, cần có một sự tự vấn của toàn xã hội, toàn dân tộc.

Nguyên Ngọc đi xa hơn trong vấn đề tự vấn dân tộc. Trong suốt mấy nghìn năm, có một trăm năm nào chúng ta được hoàn toàn yên tỉnh để xây dựng ? Chiến tranh triền miên. Mặt khác ông cha chúng ta chỉ lo bảo vệ lãnh thổ bé nhỏ của mình mà không nhìn ra biển, trong khi ta có mấy nghìn cây số bờ biển. Nguyên Ngọc gọi đó là « văn hóa đóng », không mở, trong khi đó ngoài khơi biết bao cường quốc Âu châu đã dọc ngang từ thế kỷ 15-16, đi tìm cái lợi cho sự phát triển của họ. Chúng ta phải mở, vì đóng là tiêu diệt.

Mở về văn hóa là tiếp nhận các nền văn hóa bên ngoài, nhất là hai nền văn hóa lớn lao : Ấn Độ và Trung Hoa. Cho đến nay, chúng ta tiếp nhận một cách thực dụng và vụ lợi, không tiếp nhận đến cùng, để xây dựng một nền triết học của riêng chúng ta với những nét đặc thù. Theo Nguyên Ngọc, đó là điểm yếu của văn hóa Việt Nam, của con người Việt Nam. Chưa bao giờ vấn đề tự vấn cần được đặt ra như bây giờ.

Những lời phát biểu sáng suốt của nhà văn Nguyên Ngọc trên đây là một bài học quý giá cho những thế hệ đến sau, giúp họ ý thức về tình trạng văn hóa nước nhà, về sự cần thiết xây dựng trong tương lai.

Liễu Trương

Nguồn: lieutruongvietvadoc.wordpress.com

Cùng Tác Giả:

- Nguyên Ngọc, Cái Nhìn Sáng Suốt Về Thời Hiện Đại Liễu Trương Nhận định

- Cung Tích Biền Viết Trong Thời Khói Lửa Liễu Trương Nhận định

- Vũ Thất: Đời Thủy Thủ 3 - Lời Bạt Liễu Trương Lời bạt

- Nhật Tiến Viết Với Lòng Nhân Ái Liễu Trương Nhận định

- Truyện Kiệt Tác Giấu Kín cuả Honoré De Balzac - II Liễu Trương Truyện ngắn

- Truyện Kiệt Tác Giấu Kín cuả Honoré De Balzac - I Liễu Trương Truyện ngắn

- Tượng Đài Nữ Thần Kim Quy Của Vũ Khắc Khoan Liễu Trương Khảo luận

- Mai Thảo và Hành Trình Đi Tìm Thời Gian Đã Mất Liễu Trương Nhận định

- Võ Phiến Và Tâm Trạng Kẻ Lưu Đày Liễu Trương Nhận định

- Trần Mộng Tú, Một Dòng Thơ Tuôn Chảy Ngoài Quê Hương Liễu Trương Nhận định