30-1-2026 | THƠ

Quần Đảo Tráo Tên - Chương 4: Hải Lý

      Trường ca thời sự

       ĐỖ QUYÊN

CHƯƠNG 4

HẢI LÝ

4.1 Bổ Sung Mini Tập Đại Thành ^[120] Biển Cả Đất Nước

… Bờ biển

Duyên hải Biển Bãi biển Điểm xuất phát Phương hướng Đảo Quần đảo Hoa tiêu Phao tiêu Phù tiêu Hải đăng Đèn hiệu Hàng hải Hải trình Bình minh đầu tiên Hải ngoại huyết thư ^[121] Hải chiến Thủy chiến Hải sử Nước Chài lưới Dân chài Ngư phủ Ngư dân Xẻ cá Lột tôm Đạp mắm Đập tôm khô Vá lưới Ruộng muối Đánh bắt cá Thuyền buồm Mãn con nước Đi khơi Đi lộng Ra khơi vào lộng Vươn khơi bám biển Nhớ biển nhớ chòi Biển cội sông nguồn Biển thất Xóm đáy Nghề bạn đáy Canh đáy Rượng đáy Miệng đáy Chun đáy Sập đáy Nuôi ngọc trai Nhất phá sơn lâm nhì đâm hà bá Vĩ độ Vượt biển Sóng bạc đầu Con tàu say ^[122] Hải tặc Tâm bão Thủy triều Đại dương Hải hà Biển người Bể khổ Bể học không bờ bến Kim chỉ nam Kinh độ Hải đồ Hải tần phòng thủ Hải phòng Hải an Đê biển Trời Mây Hải lý Sóng Gió Sức gió Trùng dương Tứ hải giai huynh đệ Từ điển hán ngữ từ hải, Vận tải đường biển ^[123] Tàu Thủy thủ Thuyền trưởng Chuông tàu Tôi trong đau vẫn làm viên muối bể để mặn lòng những kẻ muốn vô tư ^[124] Muối bỏ bể Thuyền nan Quốc gia biển Quốc gia quần đảo Quốc gia đảo Quốc gia ven biển Hải quan Hải phận quốc tế Độ mặn Sương mù Đá ngầm Eo biển Cát Chân trời Vĩ tuyến Khoảng cách an toàn Núi Boong tàu Thủy thủ phụ Trưởng boong Thợ đóng tàu Còi báo hiệu Lướt sóng Bơi lội Du lịch biển Tắm biển Chân vịt bơi Từ trường khu vực Nàng tiên cá Thủy thần Tình thủy thủ Thệ hải minh sơn Văn hóa biển Cham Chuyện con thuyền và biển từ ngày nào chẳng biết thuyền nghe lời biển khơi cánh hải âu sóng biếc đưa thuyền đi muôn nơi lòng thuyền nhiều khát vọng và tình biển bao la thuyền đi hoài không mỏi biển vẫn xa còn xa chỉ có thuyền mới hiểu biển mênh mông nhường nào chỉ có biển mới biết thuyền đi đâu về đâu nếu từ giã thuyền rồi biển chỉ còn sóng gió ^[125] Lâu đài trên cát San hô Bến cảng Cập cảng Logistics Địa chính ngành hậu cần thế giới Cước biển Tàu biển cập bến Cảng dỡ hàng Tàu chợ Tàu chuyến Lan can tàu Đại lý hãng tàu biển Số chuyến tàu Hãng tàu Ngày khởi hành Quá tải Thời gian dự kiến tàu đến Tàu không cập cảng Nhỡ tàu Hàng hải dân sự Buồm Cánh buồm trắng Neo Mái chèo Hải âu Mộ gió Hải đội Khai thác hải sản Đồn trú Bán đảo Đáy biển Dòng chảy Định vị Sương mù La bàn Mất tích Cồn cát Nước biển Tọa độ Vận tốc Cửa sông Cảng sông Tàu buôn quốc tế Containers Vùng trời và vùng biển Huyện đảo Bạch Long Vĩ Vô thủy Hải bào Phù thủy châu Cáp biển Thuyền nhân ^[126] Vượt biển trái phép Vượt biên bằng thuyền Đêm chôn dầu vượt biển anh chôn chôn mối tình chúng mình ^[127] Mua bãi Đi lậu Đi bán chính thức Đi chính thức 12 lạng vàng mỗi đầu người Chết máy Đi lạc Hải tặc thái cướp hãm hiếp quăng xuống biển Chết vì đói khát bệnh tật Ăn thịt người Trại tị nạn Trại tạm cư Tàu cứu vớt Cap anamur Ile de lumière Thanh lọc Nước thứ ba Định cư Bia tưởng niệm Nếu đi hết biển ^[128] Kinh tuyến Buồng chỉ huy Lãnh hải Hải phận Thực thể địa lý Đảo san hô Rạn đá Ám tiêu San hô rạn San hô vòng rạn Vòng rạn Đá san hô Vòng bãi cát ngầm Bãi cạn Bãi ngầm Túi nước ngọt ngầm Núi lửa Eo biển Động đất Sóng thần Thợ lặn biển Áo phao Hải vực Hải khẩu Cảng tiếp dầu Cảng quốc tế Cảng nước sâu Cảng thuyên chuyển Cảng trung chuyển container quốc tế nước sâu Cụm cảng Tuyến hàng hải Đáy vịnh Trục kéo hoa tiêu Mũi tàu Buồng lái Chệch hướng Sai đường Sóng ngầm Mặt biển Vũng biển Lòng biển Thủy phủ Cáp dưới biển Cù lao Tốc độ an toàn Trực cứu hộ Mũi đất Vịnh Con nước Đợt sóng Nước cao Nước rút Nước lớn Nước ròng Nước kém Âu thuyền Lồng bè nuôi thủy sản Chim bói cá ^[129] Sinh học biển Địa vật lý biển Hải văn Nguồn tài nguyên sinh vật Hải sản Cá Tôm Hàu Rong biển Hải sâm Hải yến Sao biển Chim biển Mòng biển Bào ngư Hải cẩu Cá ngựa Hải mã Ngựa biển ^[130] Cá heo Cá voi Cá mập Cá mú Cá trích Tảo cát Ốc biển Thiên tai Miền biển nhiệt đới Nước biển dâng Những cơn bão giáp thìn 1904 1964 và nay 2024 Yagi ^[131] là siêu bão mạnh nhất châu Á trong năm này và mạnh nhất trên biển đông trong 30 năm qua nó được hình thành vào ngày 30/8 cách tây bắc palau là đảo quốc cách phi luật tân tầm 500 dặm về phía đông nên phi là quốc gia đầu tiên bão quét qua gây thiệt hại cơ sở hạ tầng 4 triệu đô mẽo bão yagi này có thể đã là cơn bão sống dai gây thiệt hại nhất ở mạn đông nam nước bển và toàn vùng đông nam á ta mà vấn đề là ở chỗ nó đã dám cả gan đổ bộ vô nước nam ta vào tầm 2 giờ trưa ngày 7/9 tại đất mỏ anh hùng quảng ninh với sức gió mạnh cấp 14 giật 17 để rồi gầm rú rông suốt dọc đồng bằng bắc bộ có hàng nghìn năm văn vật kinh kỳ phố hiến leo tới đỉnh trời lào cai địa đầu phương bắc của tổ quốc thân thương Bão số 3 Hoàn lưu bão Lũ quét Lũ ống Sạt lở Nhất thủy nhì hỏa Cuồng phong quần thảo Đường bão di chuyển Áp thấp nhiệt đới Núi con voi cuốn cả làng nủ làm chết 55 người 13 người mất tích Thủy điện thác bà ngàn cân treo sợi tóc trong 38 năm chưa từng có Dự lệnh phá đập thác bà Hạ du thác bà chìm trong ngập lụt chưa từng thấy trong hơn nửa thế kỷ qua 115 người dân kho vàng chạy lên núi trong đêm ^[132] Biển nước Sơ tán Mất tích trở về Nghi mất tích Tàu bị nạn Xuồng cơ động Tâm bão quét qua vân đồn sức gió 149km/h giật cấp 14 sóng cao 6 mét Làng nủ Cầu phong châu Cập nhật ngày 13/9 tỉnh thiệt hại nặng nhất về người là lào cai với 172 người 111 người chết 61 mất tích yên bái 55 người chết và mất tích cao bằng 52 quảng ninh 25 phú thọ 11 đất mẹ bị mấp mé nước sông quê cha hình như không sao Sông thao nước đục người đen ai lên phố ẻn lũ tràn đường lui ^[133] hòa bình 7 tuyên quang 5 lạng sơn 3 hải phòng 2 bắc giang 2 hà giang 2 vĩnh phúc 2 thái nguyên 2 hải dương 1 hà nội mến yêu của ta thủ đô mến yêu của ta ^[134] 1 lai châu 1 sơn la 1 và danh sách tử thần này tạm chấm dứt ở thanh hóa quê vua đất chúa 1 nhân mạng mô phật ạ lạy chúa tôi Chiến dịch chung tay cùng đồng bào vùng bão lũ tuoitreonline Quỹ hy vọng cùng đồng bào vượt lũ vnexpress Gói bánh chưng bánh tét xuyên đêm gửi vùng bão lũ Sửa chữa miễn phí cho xe máy ngập nước Miếng khi đói gói khi no Của tuy tơ tóc nghĩa so nghìn trùng Tính mạng con người là trên hết trước hết Ở đâu có khó khăn hiểm nguy ở đó có bộ đội ^[135] Khoảng 700.000 người cùng 9.000 phương tiện được huy động ứng phó Thủ tướng chống gậy lội ra nơi đang tìm kiếm nạn nhân mất tích vì lũ quét ở làng nủ Ngày đầu tháng 10 cán bộ chiến sĩ lữ đoàn đặc công hải quân 126 đã cùng các lực lượng tỉnh phú thọ tìm kiếm 4 nạn nhân còn mất tích sau sự cố sập cầu phong châu Giải thưởng văn học đông nam á xuất sắc nhất năm do bển lập ra 20 năm nay ngày 14/9 đã vinh danh nữ văn sĩ tài danh hạng nhất nước nam ta ^[136] với truyện ngắn những biển nói về những suy nghĩ của một người phụ nữ mòn mỏi chờ chồng đi biển bị mất tích Ngày 16/9 bắt đầu tái thiết làng nủ phải xong trước ngày 31/12 Thủ tướng đốc thúc sớm xây cầu phong châu mới Ngày 21/9 thủ tướng nhấn mạnh yagi là cơn bão mạnh nhất trên đất liền nước nam ta trong 70 năm qua có phạm vi ảnh hưởng rất lớn trải dài 26 tỉnh thành phố toàn bộ miền bắc và thanh hóa Mô phật ạ bão này đã khiến 337 người chết và mất tích cùng 1.929 người bị thương Lạy chúa tôi sơ bộ thiệt hại tài sản do bão số 3 gây ra khoảng 61.000 tỷ đồng ^[137] tức là 2.479.174,20 đô mẽo dẫn đến gdp cả nước năm nay có thể giảm 0,15% Mô phật ạ bão số 3 kéo theo xả lũ thượng nguồn một số con sông lớn gây mưa lớn kéo dài ngập lụt lũ ống lũ quét sạt lở đất nghiêm trọng hiện nay vẫn nhiều nơi còn ngập lụt hoặc có nguy cơ cao khiến thiệt hại có thể nặng nề hơn Lạy chúa tôi Cơn bão tạnh lâu rồi và cơn bão lòng ta thổi mãi ^[138] Nhớ lại bão linda cơn bão số 5 đổ bộ vào nam bộ ngày 2 tháng 11 năm 1997 gây tang thương mất mát vô cùng kinh khiếp nhất là miền tây nam bộ đã lấy đi 3.111 sinh mạng và tổng thiệt hại vật chất là 385 triệu đô mẽo Trời biển ơi ^[139] Lạy chúa tôi Mô phật ạ Biển nhiều mà để làm gì ^[140] Biển cả Công ước genève 1958 về biển cả Chế độ tự do biển cả Tự do hàng hải Đường hàng hải Tự do hàng không Tự do đặt dây cáp và ống dẫn ngầm Tự do xây dựng đảo nhân tạo và các thiết bị khác được pháp luật cho phép Tự do đánh bắt hải sản Tự do nghiên cứu khoa học Địa vị pháp lý bình đẳng Quyền tài phán tàu thuyền vùng biển cả Quốc gia ven biển Nguyên tắc luật quốc kỳ Biển công Biển mở Biển quốc tế Biển tự do Vùng nước lịch sử Phong tỏa biển Tàu lạ Vòi rồng Cắt phao Cắt cáp Bản đồ chín đoạn Giàn khoan ^[141] Vùng tranh chấp Vùng chồng lấn Thềm lục địa Dầu khí Vùng đặc quyền kinh tế Phân định lãnh hải Nội thủy Hải giới Đường cơ sở Đường cơ sở thông thường Đường cơ sở thẳng Đảo nhân tạo Chủ quyền Quyền chủ quyền Quyền tài phán Tranh chấp chủ quyền An ninh hàng hải Công ước liên hợp quốc về luật biển unclos 1982 ^[142] Đường chín đoạn Đường lưỡi bò Đường chữ U Đường chín khúc Tuyên bố về ứng xử của các bên ở biển đông DOC Tuyên bố 6 điểm của asean về biển đông Bộ quy tắc ứng xử trên biển đông COC giữa asean và bển Hải quân Quân cảng Hải đảo tiền đồn Đường hồ chí minh trên biển Con tàu không số Vận tải chiến lược quân sự trên biển Sự kiện vịnh bắc bộ Hạm đội 7 Bộ tư lệnh hải quân Đô đốc Chuẩn đô đốc Phó đô đốc Tàu mặt nước Soái hạm Khu trục hạm Thiết giáp hạm hộ Tống hạm Tuần dương hạm Tàu khu trục Tàu phóng lôi Thủy lôi Bom từ trường Tiềm thủy đĩnh Hàng không mẫu hạm pháo Hạm tàu đệm khí Tàu ngầm Tàu chống ngầm Tên lửa Pháo bờ biển Tàu há mồm Tàu đổ bộ Tàu hộ vệ tên Tàu tuần tiễu tên lửa tấn công nhanh Tàu hải cảnh Hải giám Hải tuần Tàu chấp pháp Máy bay tuần thám biển Tàu kiểm ngư Tàu ngầm mang đầu đạn hạt nhân Binh chủng thuộc hải quân Hải quân hạm nổi Hải quân tàu ngầm Không lực hải quân Đặc công nước Đặc công người nhái Máy lặn hở đồng bộ Thủy quân lục chiến Người nhái Biệt hải Hải kích Biệt kích hải quân Radar phòng hải Cảnh sát biển Ngoại giao pháo thuyền Thương hải tang điền Trái đất trái nước Sơn tinh thủy tinh Độ sâu của biển Độ cao đất liền…

Đất liền ^[143] …

… Biển kia ai bới mà sâu

đảo kia ai đắp ai đào mà cao

nước non là nước non nào

ai phân được nước ai rào được non ^[144] …

… Từ quần đảo xin ngắm lại đất nước mình

một đất nước ba phần tư là biển

chút trùng hợp tương quan tỷ lệ vàng kinh điển

giữa lục địa với đại dương trong bố cục trái đất này

đất nước đặt quả dưa hồng trên tay kẻ trắng tay

biển mở cửa cho người không có cửa

chàng an tiêm ký tên lên sóng rượt cát bay

xóa đảo hoang tụ hội thành bến chợ

nối diệu vợi xa xăm khố rách với long bào

đất nước tặng viên ngọc Biển Đông phúc thẩm án mỵ châu

chiếc lông ngỗng đỏng đảnh rơi trong phiên tòa máu ứa

máu tuyệt thế giai nhân

ngấn cổ ngó sen công chúa

viên ngọc không cật vấn sự không mơ hồ của lưỡi gươm thiêng ^[145] …

… Tổ quốc ơi trăm sóng đẩy xa bờ

sóng sóng sóng và trùng dương mặn chát

mỗi con sóng đau thương trên bể loài người

sáng dậy chào vầng dương trồi lên trên sóng mỗi ngày

đêm mê nhìn ánh lửa trên đảo xa nhấp nháy

tắt

   sáng

              giữa muôn trùng

nhân loại đấy

bể đau thương sâu thẳm bể oai hùng

bể lặng im nuôi dông bão bất thần

hưng vong thế vẫn mỗi ngày hồi phục

bể nghìn đời mà mãi mãi thanh tân... ^[146]

tim biển cả có bao giờ nguôi thổn thức ^[153] ...

… Quần đảo đây là của chúng ta

biển cả đây là của chúng ta

những đảo đá ngút mắt

những rặng cây xanh ngắt

những lạch nước màu đậm thịt da

biển chúng ta

biển những người chưa bao giờ khuất

đêm đêm rầm rì trong tiếng gió

những buổi ngày xưa vọng nói về

ôi những chiến hạm đâu chảy máu

đạn xâm lăng đâm nát thủy triều

những đêm dài hải trình nung nấu

bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu

từ những năm đau thương giữ đảo

đã ngời lên nét mặt đất liền

từ bãi rạn san hô thầm lặng

đã bật lên những tiếng căm hờn

sóng trào tung trời giận dữ

lòng đau tức nước vỡ bờ

Quần-đảo-tráo-tên từ đó

rũ bùn đứng dậy sáng lòa… ^[154]

… Em yêu

Biển Đông không chấp nhận đường lưỡi bò láu cá

không chấp nhận tàu hải giám tàu ngư chính thưa em (thứ tàu lạ mơ hồ)

Biển Đông không có dầu hỏa cho bọn cường hào

không có thềm lục địa ác bá

nhưng có ngư dân hiền lành và tuổi trẻ khát tự do

Biển Đông tang thương từ những rặng san hô

nơi xác cha ông trồi lên thành quần đảo

nơi lũ xâm lăng thường gióng trống giương cờ

tưởng đất nước Tiên Rồng thời bình trôi hết máu

anh đã từng nếm mùi chiến tranh từng nếm mùi đói cơm thiếu áo

thuộc lòng sử nước Nam như một người tử đạo

thương cọc nhọn đâm thuyền thù mê chiến thắng bạch đằng giang

em ơi em tự do có thật

mộ gió cha ông cũng có thật kia kìa

sờ lên ngực anh đi khi trái tim còn đập

thì đâu dễ gì bển được hả hê

Biển Đông không có chỗ cho những kẻ rạp mình hèn hạ

chỉ có cọc nhọn bạch đằng và cánh tay sát thát khát tự do ^[155] …

nước nam ta con lạc cháu hồng ^[158]

ba miền sông nước mênh mông

một Tổ quốc một Biển Đông ba miền

dẫu vạn dặm nhất sơn nhì hải

phi thủy thì bất ổn quốc gia

đất nào cũng hướng biển kề

địa phương nào cũng nhớ về hải dương ^[159] …

… Ngậm ngùi hỏi biển trầm ngâm

bao giờ mai một

thưa rằng

        một mai ^[160] ...

… Hiện hữu sẽ bừng sinh sau ngôn thuyết nhiệm mầu ^[161] …

4.2 LẦN CHÓT THÁNG TƯ

Đã tự găm lời nguyền

lẩu lầu lâu rồi đấy

          dăm chục năm trước đây

cấm chỉ

viết mượn tiếng ăn theo

Ngày Chót Tháng Tư Nâu

Tháng Tư nay phá một lần

lệ làm văn thắng lệ làng phép vua

hoa vàng hết đợi ghế xưa

nào đơm hoa tím cho vừa thế nhân

Hành tọa thiền xếp bằng mỗi sớm

tay bấm tay hơi thở vòng quay

lại xếp bằng giã từ ngày

mắt khép tâm mở điện ngời châu thân

bờ và biển mỗi nơi đau đáu

một nguyện cầu ngày mới đong đầy

Phật đà trăm mắt ngàn tay

hai quần đảo ấy cậy Ngài giám cho

biển hải lý bờ kilômét

chuyện nước non nghìn năm chữ S

địa duyên nào sánh thiên duyên

thời nhân duyên hỡi nào nên nỗi gì

Thường niên huyện biển khao lề thế lính

buồn vui đúng đạo nhà

đạo yêu (Tổ quốc trọng đồng bào)

đạo thơ (trường ca vật vã

toát mồ hôi lưng

xông mồ hôi má)

dặm trường chân nóng hồi hương

lê về đất lạnh đoạn cùng dung thân

Trường-ca-ca ^[162] rằng

nửa thế kỷ một quần đảo bị tháo tên tức tưởi

Giăng hàng thẳng lối

dàn bài ý tứ câu từ

mơi mở như thân nồng vợ trẻ ngóng chồng chiến trận

nối dõi mụ con chờ

Chạy trời không khỏi nắng đâu

một đầu tằm trăm dâu đổ

ngày này mỗi năm sinh sự

Tháng Tư à có em có em

tháng Giêng chi binh huynh đệ

góp nên giông tố lớn đây

một trận tiền Ngày Mười Chín

vàng cát quần đảo thất cơ

thu linh không một bóng cờ

Bến kia thành phố pháo hoa

đêm nay ba lần bốn lượt

Quần đảo đây luống hận hờn

gái non hải tặc phỉ phui cưỡng liền

từ đây người biết thương người ^[164]

từ đây người biết thương người hay chưa

hỡi chàng lính chiến năm xưa

bờ lau nón sắt bây giờ nơi đâu ^[165]

Tháng Tư Gõ Cửa ^[166] mưa ngâu

tháng Năm vồi vội tình đầu thế a

Mạ ơi nhất thống sơn hà

tiếng kêu con cuốc còn về quả tim

mũ tai bèo bớt nghiêng nghiêng

nghe lăn tăn những tiếng chim xuống lòng ^[167]

Đáng nhẽ còn quất thêm được vài đoạn trường lâm ly nhân tháng Tư nâu thì báo mạng giăng bài Ông Già Và Biển Cả ^[168] (cái biển mà ổng tung hoành nức danh trai trẻ đảo lớn đảo bé tráo tên nhau hoài hoài) răn dạy đám đệ cần biết kiểm kê sự viết cái lách (không phải nách đang toát mồ hôi hột đâu ôi mệt nhọc trường ca với cả trường cốc)

Rằng

không bao giờ viết quá nhiều một lúc

nhá

chớ ngu lâu tự khiến mình bị quá tải

à nha

hãy dành lại làm bài vở hôm sau

chút chút

Còn nữa

sáng tác văn chương đòi tính khí nhà buôn

cân đo đếm đong đủ lượng nhất định sau mỗi buổi

hoặc hai ngày một bận

nhưng chớ quên khi các đệ nghĩ câu chuyện đang tiến hành suôn sẻ thì xì-tốp ngay và luôn

Dạ dạ đa tạ

lạy đại sư huynh

(ý là he he lạy lẹ sư huynh một cái cho xong)

đệ dọt

vừa dọt vừa khóc

Khóc rằng

thân gái đảo xa bị bắt cóc

hằng năm mong ngóng hoài cố quốc

từ độ đại hàn tới hạ chí

cát vàng máu đỏ ôi thê thiết

nhớ em xưa

trên 30 đảo san hô cồn cát ám tiêu rạn san hô trong đó có nhiều ám tiêu san hô vòng hay còn gọi là rạn vòng và ngầm bãi ^[169]

than ôi

một phút sa cơ

ra đảo thiên cổ

khốn khổ thân em

đíu mẹ cha nó… ^[170]

Trường ca này không thể không viết! ^[171]

4.3 CŨNG SẼ CHÌM TRÔI ^[172]

(Hay là CHUYỆN VÃN CÙNG LIỀN ANH VĂN NGHỆ BOAT PEOPLE ^[173] ĐỢT CUỐI)

… Buồn vãn chuyện lỡ dở

chuyến hải trình ngàn xa

[với đàn anh thi phú

gốc Quảng (Ninh không là

Nam hay Bình

                          Trị

Ngãi

năm tỉnh biển đó mà)

thuyền trưởng tuổi đôi mươi

boat people khóa cuối

bác hay bảo trường đời

tớ nên người thế giới]...

… Thế hở nghe đây thằng chú

lần đầu biển lớn chớ đùa

sức ấy tuổi này dân phố

sóng say quất ngay cu đơ

trường-ca-ca á anh hiểu

chỉ cần ra tới đảo tỏi ^[174]

còn đầy vết tích núi lửa

thi hứng trùng khơi phát hỏa

… đảo tự giấu mình trong màu nước lam xanh

cái giọt máu thiêng dưới ngầu ngầu bọt sóng

Tổ quốc ơi tiếng chúng tôi kêu lên mà mắt chúng tôi nhìn xuống

mắt chúng tôi trùm khắp đảo-bị-tráo-tên ^[175] …

đấy thơ anh vừa đăng báo

hóng nhìn 200 hải lý

quần-đảo-tráo-tên của chú

cũng thành chuyện sầu thế kỷ

nhật nguyệt í a ^[176] ngoài biển

ta ngồi ối a đất liền

một thời í a trong veo

khiến đảo ối a bị cướp

từ cù lao nhiều cây ré

tới đó gần hơn 30

hải lý nếu mà so với

từ đảo cực nam bờ bển

chỉ nội thế thôi cũng đủ

trường ca chú em thảm thê

hậu hiện đại gì cũng phải

nhớ lời xưa các cụ phê

cát vàng trời bể mênh mông

người đi thì có mà không thấy về

vàng cát mây nước bốn bề

tháng Hai khao lề thế lính đảo xa ^[177]

4.4

… Lúc ấy đất liền là lưng người bơi trước ^[178] ...

4.5

… Tôi làm ra bài ca

tự mình tôi hát

tôi một mình lặng lẽ

bước tới trùng khơi … ^[179]

… Tôi ngửi thấy mùi vị của nước, mùi của muối, mùi của cái chết lẫn giữa sự sống. Nước rửa sạch tôi, làm tôi được sinh ra trở lại, nâng tôi lên và cuối cùng dìm tôi xuống mãi. Giờ đây ý tưởng của tôi đầy nước muối mặn, đầy sự chết, đầy ý nghĩa của sự chết, mắt tôi mờ đi. Tôi nhận ra rằng nước biển chính là những giọt lệ của mẹ tôi, tích tụ qua hàng ngàn năm, của những người phụ nữ mất con trên thế gian này ^[180] …

4.7 BIỂN ĐÔNG HOÀI CỔ ^[181]

Tạo hoá gây chi cuộc hải trường

đến nay thấm thoắt mấy tinh sương

đảo xưa chiến hạm hồn thu thảo

biển cũ pháo đài bóng tịch dương

đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt

nước còn chau mặt với tang thương

bao năm gương cũ soi kim cổ

cảnh đấy người đây luống đoạn trường

4.8 KHÔNG ĐỀ

Đã lâu không làm trường ca nào

nay lại thử làm xem ra sao

lục khắp laptop vần chửa thấy

bỗng nghe biển đảo điệu lao xao ^[182]

4.9 BÓNG ĐẢO

chia xa rồi ôi mới thấy đau

sau một thời ta mất đảo

tàu về trắng trời cong biển nhớ

mưa mấy mùa

                mây mấy màu tang

đảo mất hàng bàng vuông đi vắng

ta vẫn đây mà ta ở đâu

chiều sóng trôi

               bóng đảo động chân trời ^[183]

4.10 BÀI NGỢI CA TÌNH ĐẢO

Tôi chờ đợi

lớn lên cùng dông bão

hôm nay Quần-đảo khóc trên vai

tìm cánh tay nước biển

hải mã buồn

lửa trốn con ngươi

tôi ghì đau đớn trong thân thể

những hải cảng những thủy triều sóng nhọn

những biệt li rạn nứt đại dương

hút chặt mười ngón tay ngón chân da thịt

như người yêu từ chối vùng vằng

vục xuống nhục nhằn Tổ quốc

nhìn Đảo mất miệng uống tro than

nghe tiếng ca của một người không quen

của cuộc đời tình nhân

tôi chờ đợi

một Đảo không

nhiều Đảo

ở vũng vịnh thiếu thốn

ở làng biển đọa đày

tôi là tiếng nói là tiếng khóc

những Đảo bị cướp đi hẹn trở về

những Đảo mím hơi thừa chịu đựng

tôi chờ đợi

tôi là tiếng thơ là tiếng cười

mai Biển Đông hỡi mai Biển Đông ^[184]

4.11 Ở ĐÂY

Ở đây đất nước tan tành

đảo đi chưa đủ về quanh biển trời

ở đây Tổ quốc tan tành ^[185]

4.12 MẬT MÃ ĐẠI DƯƠNG

Có một Quần-đảo lửng lơ trong biển

mang mật mã Tráo-tên ^[186]

4.13 PHÚNG DỤ HAIKU BIỂN ĐÔNG

Này các thân phận nước nam

vous ^[187] đeo chuỗi quần-đảo mà tụng niệm

nom rất giống thích ca bổn sư ^[188]

4.14 CHIỀU XUÂN LÍNH GÁC ĐẢO CÒN ^[189] NHÌN VỀ ĐẢO MẤT

Đảo mất còn trời mây

biển xuân san hô đầy

biệt ly lòng chim hãi

cám cảnh lệ mưa bay

chiến lệnh dài tháng ngày

thư nhà hóng ai hay

gãi mãi mòn tóc tai

canh chừng súng tuột quai ^[190]

4.15 CÂU ĐỐI DÁN Ở NHÀ CÁC CỰU CHIẾN BINH NGHỀ NÔNG TRONG HAI TRẬN HẢI CHIẾN ^[191]

Tháng Mười lúa cười trên ruộng ^[192]

Quanh năm đảo khóc ngoài khơi

4.16 KHÔNG ĐỀ HAI GIỌNG

[Giọng nam]

Hôm nay dưới bến xuôi tàu

nhớ nhau qua lỗ ống nhòm nhìn nhau

đảo mất đấy đảo còn đây

nỗi buồn đau nỗi buồn đau nỗi buồn ^[193]

[Giọng nữ]

sáng nhìn quần-đảo-tráo-tên

đậu hoang biển-lạ bồng bềnh đong đưa

hỏi lòng bển đã vừa chưa

cái ta bành trướng dư thừa sân si ^[194]

4.17 THƯ BỐN MÙA

Đêm Biển Đông ngôi sao như đen hơn

quần-đảo này lại trôi lại trôi thôi chào nhé

ta chẳng còn là ta chẳng còn đất mẹ

thay việc là ta là đất mẹ ta bị bắt bởi quân thù từ buổi bị tráo-tên ^[195]

4.18 TIM ĐỎ BIỂN XANH

Hải chiến từ bến nào xuất phát

mà nghiến lên hoàng đạo tim ta

đảo xưa ơi bị mất rồi tức tưởi

để biển xanh đỏ một màu tang ^[196]

Có hai trận thủy chiến đã đi qua

trời xanh lặng như đang điềm tĩnh lại

hoa bàng vuông tái hồng cứ như là máu nói

hay chính trái tim lính mình từ đó nở bừng ra ^[197]

4.19 Ở GIỮA ĐẢO VÀ NỀN BIỂN ^[198]

Dường như là chưa có buổi chiều nào

đen như buổi chiều nay đen nhức mắt

đảo cứ đứng giữa biển nền tan tác

nâng hải thuyền pháo đánh đắm vực sâu

sau chiều nay ta phải mạnh lên nhiều

bên kia ở với mình sao tệ quá

tiếng sóng nhắc dập dồn như tiếng mẹ

và vòm trời thê thiết lại như cha

đừng phút giây quên đối mặt quân thù

đừng hờ hững với đời như bọt bể

sắc san hô trắng phớ đang nói thế

sắc biển đen day dứt chẳng vô tình

biển thì đen như đứt ruột mà đen

đảo thì mất như quặn mình mà mất

mặt trời tỏa như trái tim oan nghiệt

trong cái chiều nhân nghĩa hết sâu xa

một láng giềng ta gọi thắt lòng ta

4.20 TẤM CÁM BIỂN ĐÔNG

Đảo ơi đảo lọt lưỡi bò ^[199]

bò liếm bò chiếm chứ bò không buông ^[200]

4.21 ĐẢO BIỂN ĐÔNG DÂN CA HIỆN ĐẠI

Tôi dư biết mình là ai

rành rẽ ai cai quản nơi tạm trú

hiểu rõ tôi từ đâu tới

đâu là nơi địa ngục cuốn tôi về

tôi là quần-đảo-bị-tráo-tên

tráo khi nào ra sao Trời Phật thấy

cỏ cây san hô tôi ngóng về phương nao

đất liền nào dưỡng nuôi tôi lớn ^[201]

4.22 ĐẢO RƠI CỬA PHẬT

nếu lệ phật cũng biết rơi

cứu đảo đi đã về nơi tay người

nếu bồ tát biết thương đời

thương em đi quần đảo vùi mất tên

em chờ sư bển lên lầu điểm canh

sư ơi cái thuở đảo lành

sư đem sư gõ tan tành còn đâu… ^[202]

4.23 BIẾM: RÉT RUN VỚI VÀI TOP PHÁT NGÔN LỘNG GIÓ BIỂN ĐÔNG MẤY MƯƠI NĂM QUA ^[203]

Câu nói thật nhất

Theo đuổi hoạt động khai thác chung nhưng phải là quần-đảo-tráo-tên thật” ^[204]

Câu nói hải chiến nhất

Mong chỉ rõ quốc gia nào bất hợp pháp về quần-đảo-tráo-tên để hải chiến tiếp ^[205].

Câu nói tráo-tên nhất

Không ngưỡng mộ một quần-đảo-tráo-tên cũng là tà tư duy ^[206].

Câu nói vô thừa nhận nhất

Biển Đông hiện không có quần-đảo-tráo-tên

không có quần đảo vô thừa nhận ^[207]

Câu nói không khuyến khích nhất

Không khuyến khích các quốc gia khác giữ biển đảo ^[208]

Câu nói rầu nhất

Có tranh chấp quần đảo nhưng chỉ là con sâu làm rầu đại dương ^[209]

Câu nói suy ngẫm nhất

Chú sam lắng nghe suy ngẫm

nước lớn nào cũng có thể mắc sai lầm chứ dù lớn hay nhỏ

về việc này chú 3 tàu phải tự trách mình

chú sam cũng thế ^[210]

Câu nói ngang nhất

Không đảo nào bị bỏ lại phía sau trong quá trình sắp xếp tinh gọn tổ chức biển đảo ^[211]

Bonus thêm câu này

Nín!

4.24 ĐẾN BIỂN ĐẢO BẰNG SINH THỰC KHÍ

Biển mình chả biết ai hay

biển người hô biến ra ngay lưỡi bò ^[212]

*

Đảo mất không lo lo biển sóng cồn ^[213]

* Bòi lắm lông mà đòi đóng khố lượt ^[214]

Biển nhiều đảo lại đi dựa gian hùng

*

Quần đảo trăm gác ngàn canh

thế thời bố láo bỗng thành trắng tay

quần đảo trăm giữ ngàn nâng

hốt nhiên tên bị tráo liền ô hô ^[215]

*

Biển khôn biển cậy trùng khơi

đảo khôn đảo đậu cận nơi đất liền ^[216]

*

Láng giềng bất nghĩa chi tồn

bển cướp quần đảo bển dồn đại dương ^[217]

4.25 CÙNG NHẢY FLASHMOB Ở QUẦN ĐẢO ĐANG CÒN

… Trong hành trạng bão táp phong ba không có góc mỹ miều uyển ngữ

chốn cá mập cá kình chối từ người miệng hùm gan sứa

không để sủi tăm kẻ đá cá lăn dưa

lịch sử đáp lại bóng đen bằng câu từ trắng phớ

sự thật dù trụi trần đến đâu cũng không thể cô đơn

lịch sử lấy máu làm diễn ngôn

lấy ngọc làm điểm tựa

cám ơn vạn dặm tuổi trẻ nước Nam cá lặn chim sa cộng cảm nhảy flashmob sau lễ duyệt binh cùng tuổi trẻ quần đảo đang còn

trường-ca-ca ta già vui niềm vui măng sữa

Biển Đông nâng kích thước thanh âm

núi vọng sông rền không thớ lợ ^[218]

4.26 SÚNG VÀ HUYỄN TƯỞNG THI SĨ

Nào thử Vén Áo Nàng Thơ ^[219]

… Ba thu hoạch thơ về súng

và một kết ngay & luôn

dịp Ngày Chót Tháng Tư Nâu

Một

“Người nô lệ bỏ trốn đến nhà tôi và dừng chân ngoài cửa (...)

và tôi (...) mang nước đến đổ đầy bồn tắm cho thân thể mồ hôi và đôi chân thâm tím của anh (...)

cho anh một phòng nối liền với phòng mình và cho anh quần áo thô sạch sẽ (...)

anh ở với tôi một tuần trước khi hồi phục và đi lên phía bắc

tôi mời anh đến bên bàn ngồi cạnh khẩu súng của tôi trong góc ngả dài" ^[220]

Hai

“Những khẩu súng dắt trong túi

đang nói chuyện với nhau

miệng súng dường im lặng

tịnh khẩu trước khi ồn

vậy là cùng mặc cả

ở trong đầu óc rồi” ^[221]

Ba

“Hình như cây súng con lạ lắm

sao nó run lên khi đạn lên nòng

tâm hồn nó như tâm hồn con vậy

một kẻ nằm

      kẻ đứng

xót xa không?”

(Đêm Cuối Năm Viết Cho Má) ^[222]

Từ đó dễ dàng suy ra

phải đâu đã là hoang tưởng

khi có thi sĩ hạng trung

quyết đoán như đanh đóng cột

“nếu được thực sự là một

nhà thơ thì tôi làm rồi

ngăn cản cái cuộc chiến ấy”

chương hồi 1.4 tỏ lời

thôi xong một tứ đoạn luận

PS thêm ý cuối này

nhà-thơ-thực-sự cực hiếm

thế gian uýnh lộn đêm ngày

quần-đảo-tráo-tên bằng chứng

Vén Áo Nàng Thơ thế đã

bản thảo đây còn lai rai…

4.27 NGOẠI LỆ QUẦN ĐẢO

… “Sau Auschwitz

không còn có thể làm những bài thơ nữa

sau Auschwitz viết một bài thơ là điều dã man” …^[223]

… Sau bão Yagi

sao có thể thảo những bản trường ca bão gió sông nước đất bắc

như trước

sau bão Yagi viết một bản trường ca biển đông vịnh bắc như xưa

là vô tâm…

Vâng và đang là trường ca hai vùng quần đảo

cái còn không nguyên vẹn

cái mất thật đớn đau…

4.28 NỬA ĐỜI NHÌN LẠI TRƯỜNG CA

… Kiểm kê

cây nhà lá vườn thơ trồng được

trường ca và thơ dài

hai khóm chung một gốc

là thể loại thể tài

35 năm

tuyết chảy qua cầu

huyết đổ lên đầu

(ý là chỉ khi ra hải ngoại biển ngoài mòi trường-ca-ca mới trổ)

hiền thê dẫu hiền thục

ta thán nghe đã phát nhọc nói chi đến đọc

(thực ra vỡn đọc như là độc giả số 1 thế mí là hiền thực)

bạn vàng phê bình gia thượng thặng

kiêm đệ nhất em-xi ^[224] tóc dài chuyện tài nói dai nay thì cả râu cũng dài túm lại gi gỉ gì gi cái gì cũng dài cũng dai trong dịp ra mắt sách Lòng Hải Lý tuyển sáu trường ca (thực ra bốn viết vậy cho hiệp vần au áu àu) đã càu nhàu làu bàu nghe mà đau một câu sỏi đá rằng viết thì dài in thành cục khác chi liệng chuỗi đá vô mắt người coi

kệ đây biết thừa

ngắn và dài nhớn cùng bé

cả thảy sắp 27 cái

trường ca và thơ dài

(thật ra chuẩn là 25

nống lên 27 cho ăn vần vèo)

cứ độ khách quan mà xét

và phán theo mức khiêm cung

cũng tầm dự thi kỷ lục

văn đàn thơ phú nước nhà

ít nhất khoản số lượng tít

hay dở ư ấy chuyện khác

đây quăng đống chữ đè người

cha con nhà nào không ngất

thân này nát bằng con rươi…

… Tiện thể PR ^[225] dù trễ

điều ai mà chả biết rồi

từ 5-6 năm về trước

Phồn Sinh (trên kia đã nhắc)

là bản trường ca kỳ vĩ

duy nhất tít tận tới nay

trên nền văn chương đương đại

khỏi cần đọc mó rụt tay

lười thì gúc-gồ quất phát

vài con số nhòm sốt rét

12 năm giời giương bút

150 chương hồi

đếm chữ ăn tiền mới khiếp

136370

13 ngàn đơn vị câu

sách dày 700 trang giấy ^[226]

ném chó chết không đợi ngáp

riêng miếng thi pháp đã kỳ

thêm mảng nội dung lại vĩ

khoản tư duy ôi thôi rồi

biện biệt độc nhất vô nhị

dọc ngang áng tầm thế kỷ

trời đã sinh ra quiên rồi

sao còn sinh thêm khyếu nữa ^[227] ?

gato ^[228] mình văn nghệ sĩ

chú giỏi chấp anh làm chi…

… Trở lại với Lòng Hải Lý

13 năm đà đã trôi

người viết nhân đây tự thấy

trường ca thuở ấy nhiều lòng

chớ chửa bao nhiêu hải lý

công nhận hơi liều mình

đề từ thơ sếp lớn

sống như những con tàu

phải lòng muôn hải lý

mỗi ngày bỏ sau lưng

nghìn hải cảng mưa buồn ^[229]

còn nhất niên nữa thất thập

thời này hết cổ lai hy

trường-ca-ca vẫn ngó lại

cái kẻ hèn dám chường ra

(có bạn giễu chán-chường-ca)

cảm ơn Quần-đảo-tráo-tên

đa tạ tri ân lắm ạ…

4.29 ĐẤT BIỂN ĐẢO TÁM CHUYỆN

… Bữa đó

biển lặng đảo yên

an bình đất nước

Mẹ Đất liền

tám chuyện cùng trai Đảo gái Biển

hai đứa con xa…

Đất liền trà lá vối nhẩn nha

… ở gần hơn các con

càng thấy Người là loài đa đoan đa tình đa sự

mẹ thường nghe họ bảo

giữa Người với Người trong mọi mối quan hệ

nâng cấp cao

bang giao quốc gia

tình bạn là tốt nhất và sẽ luôn như vậy ^[230] ...

Biển hết im lìm đáp tức thì

dạ gái cưng của mommy ^[231] nhất trí dễ như ăn cơm sườn (dân nam người nước nam ưa nói thế cậu Đảo nha)

nhưng con thấy điều đó đúng

nếu như

        không có biển đảo xen vô giữa các quốc gia mẹ ạ

Đảo tỏ vẻ tâm tư hắng giọng thủng thẳng cụ non

honey ^[232]

ngẫm ra tình mẫu tử mới là quan hệ luôn tốt nhất giữa bọn Người (ví như tình nghĩa đất liền biển đảo nhà mình í mà mom)

Đảo đây nhất trí cao cùng chị Biển

đúng là nếu không có biển đảo xen vào giữa các nước láng giềng quan hệ dễ trường tồn hòa thuận

Đảo xin đố ngược chị và cả mẹ nữa câu này

“biển đảo” xen phá hai Người trong tình mẫu tử ấy là ai

Chị Biển cả cười chồm sóng gió lên Đảo em vuốt yêu

cưng thiệt tình

trứng đòi khôn hơn vịt (mấy bà mấy chị người bắc nước nam ưa phán vậy hổng phải chị đâu nhé)

mommy dạy bảo đi cho em con nó thủng vấn đề

Mẹ Đất liền bèn động tí đất rung rinh nhè nhẹ thêm vui

rồi bỏm bẻm như những Người nhai trầu thủ thỉ

lâu không gần gũi hai con yêu

lỗi tại mẹ trăm đàng

trong này thầy mẹ cùng các anh chị em lu bu tít mù ta bà thế sự

này các con

             rỗi rãi nhớ xem cái gọi là trường-ca-thời-sự

cứ như một thể tài đầu tiên xuất hiện trong ngàn vạn trường ca

nghe nói Người ta sắp sửa thảy ra

nhòm đọc tên thôi đã rối tai hoa mắt

Quần-Đảo-Tráo-Tên đó đó gì gì

chả biết hay ho mua vui nổi không nửa trống canh tàn

dưng mà đáo để ra trò ôm đồm đa mang

mọi sự vật sự việc muốn tỏ mong tường cầu minh ước bạch

lại nghe có thiền sư nọ vốn người đạt đạo tại gia

phong nó như là gì nhỉ

à Toàn thư Biển đảo Thi sử ký ^[233]

hai con thương của ta trông thế thôi mà cũng được lên ngôi

chính chủ

đã là đề tài chính lại sắm vai chủ thể trữ tình

mừng các con xa nhà phương trưởng thăng hoa

sảy cha mẹ có chị có em ngoài đó

Đảo ạ câu đố ấy dễ như húp cháo

(tiếng tây tiếng u as easy as a pie)

trong tình mẫu tử loài Người

“biển đảo” xen giữa còn ai khác nữa

là nàng dâu ranh

là chàng rể quái

chứ không à

4.30 CUỘC HỘI NGỘ TRÊN MÊNH MÔNG GIỮA NGÀN KHƠI

Rồi từ cao xanh vang trầm ấm những lời

… và chúng ta luôn sát cánh

gìn giữ ngôi nhà mãi của mình

dưới thoải có uy vũ Thủy Thần

Sơn Thần hùng thiêng trên thượng

hai con nhớ mình không đơn độc

hai con nhớ chúng ta một nhà…

Mẹ Đất liền hôn gió lên trán Đảo trai xa

trộn suối tóc ngàn mây của mình trong gái Biển

rồi cánh tay và tấm ngực trần khoan thai

ôm lấy cha Trời

cuộc hội ngộ trên mênh mông giữa ngàn khơi

cả một dải đông nam trái đất trái nước phương trời

choàng khỏi cơn mơ

nhìn bốn hướng

thấy Mẹ Cha - Đất Trời và những Con Biển Đảo ^[234]

4.31 ĐIỆP KHÚC

Bạn đã nghe về hai trận hải chiến xa xưa?

Bạn đã biết ai đã thắng cả hai lần cưỡng chiếm? ^[235]

               ☆ ☆ ☆

_____________________

Ghi chú:

[120] “Tập đại thành”: Gom góp những âm thanh để tạo thành một bản nhạc lớn / Thu góp các ý kiến để dựng nên một học thuyết lớn, một tác phẩm lớn; vi.wiktionary.org.

[121] Tên bài thơ của Phan Bôi Châu.

[122] Tên bài thơ Le Bateau Ivre (Arthur Rimbaud).

[123] “Thị trường vận tải Việt Nam: [...] Còn về chuyên chở hàng hóa, vận chuyển cũng dựa vào đường bộ (26%), đường sông (16%), nhưng đường biển lại có vai trò quan trọng nhất, chiếm thị phần rất cao là 53%. Đường sắt coi như không đáng kể. Lý do đường biển chiếm thị phần rất lớn vì kinh tế Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào xuất nhập khẩu.” (“Thử bàn về dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam”; Vũ Quang Việt, thesaigontimes.vn 18/10/2024).

[124] Thơ Chế Lan Viên (Bài Khi Đã Có Hướng Rồi).

[125] Theo thơ Xuân Quỳnh (Bài Thuyền Và Biển).

[126] “Thuyền nhân” và “Thuyền nhân Việt Nam”, vi.wikipedia.org 30/4/2024.

[127] Theo ca khúc Châu Đình An.

[128] Tên một cuốn sách phỏng vấn của Trần Văn Thủy. “Giờ đây trên đất Mỹ, tiếp xúc với cộng đồng người Việt, tôi không khỏi băn khoăn về cái điều tâm huyết tôi nói bên mộ thím tôi: ‘Nếu đi hết biển qua các đại dương và các châu lục, đi mãi, đi mãi thì cuối cùng lại trở về quê mình, làng mình…’.Tôi không biết trong lịch sử thịnh suy của đất nước tôi có thời điểm nào, hoàn cảnh nào dẫn đến sự ly tán lòng người sâu thẳm, dẫn đến việc hàng triệu người chạy ra biển ly hương bất cần mạng sống đến thế không. Nhưng tôi biết rất rõ không ít người Việt xa xứ ‘Qua các đại dương và các châu lục, đi mãi, đi mãi’ mà cuối cùng không thể ‘trở về quê mình, làng mình’ được… “ (Trích chương hai - Tôi Viết Nếu Đi Hết Biển, nguoidothi.net.vn 16/2/2024).

[129] “Khúc Thuỵ Du” (Thơ Du Tử Lê) & “Tản văn mới của Nguyễn Ngọc Tư: Ngắm nước”, nguoidothi.net.vn 10/3/2024.

[130] Tên tập thơ của Hoàng Hưng.

[131] “Bão Yagi 2024”, vi.wikipedia.org 14/9/2024; “Thiệt hại do bão số 3 gây ra ước tính khoảng 40.000 tỷ đồng”, nguoidothi.net.vn 15/9/2024; ;"Nhìn lại cơn bão Yagi lịch sử: Những hậu quả khủng khiếp và đau lòng ", thanhnien.vn 23/9/2024; “Trong mắt bão Yagi”, vnexpress.net 24/9/2024; “Phải có một cuốn sách về Yagi: Con cháu chúng ta phải được học về cơn bão này”, Huy Nguyễn, baotiengdan.com 13/09/2024; “Danh sách những người ủng hộ người dân vùng bão lũ do Hội Nhà văn Việt Nam kêu gọi”, vanvn.vn 16/92024; “Thư cảm tạ từ Phật Đường Khuông Việt”, diendan.org 1/10/2024; “Đặc công người nhái phối hợp tìm kiếm nạn nhân tại cầu Phong Châu”, vannghequandoi.com.vn 1/10/2024; “Hiệu trưởng Nguyễn Xuân Khang: Nhận nuôi trẻ em mồ côi ở Làng Nủ là một hành trình lâu dài, nhandan.vn 18/09/2024; “Thầy Nguyễn Xuân Khang nhận chu cấp 22 học sinh Làng Nủ”, vnexpress.net 5/10/2024; “Làng Nủ mới dần hình thành sau lũ quét”, video.vnexpress.net 20/10/2024; “Bàn giao 40 ngôi nhà tái thiết Làng Nủ”, vnexpress.net 15/12/2024; "Đất chảy", Nguyên Ngọc, trannhuong.net 20/9/2024; “Rạn vỡ vô hình”, Trí Quân, tienphong.vn 29/9/2024; “Việt Nam: Vì sao bão Yagi khiến nhiều người chết ở các vùng đồi núi?”, rfi.fr 20/11/2024;

“Bão tan”, Thơ Trần Nhuận Minh, baovannghe.vn 13/9/2024; “Chùm thơ số 6 của Đặng Tiến”, vanchuongviet.org 19/9/2024; “Hai bài thơ trung thu của Nguyễn Duy”, vandoanviet.blogspot.com/tho 18/9/2024; “Chùm thơ vừa in trên Văn Nghệ số ra ngày 21/9/2024”,Trần Nhương, trannhuong.net 18/9/2024; “Chùm thơ Mai Bá Ấn: Đau cùng bão lũ…”, vanvn.vn 20/9/2024; “Tặng tụi con: những bé con Làng Nủ”, Thơ Đặng Văn Khoa, 21/9/2024 tuoitre.vn; “Chùm thơ hướng về người dân vùng bão lũ của Huỳnh Dũng Nhân” & “Chùm thơ Lữ Mai: Người mắc kẹt như hạt mầm ngậm nước”, vanvn.vn 24/9/2024; “Đất nước”, Thơ Dũng Trung Kqd, vandoanviet.blogspot.com 25/9/2024; “Mẹ mãi yêu con”, Thơ Phan Văn Thạnh, vanchuongviet.org 11/10/2024; “Ruột đau chín khúc”, Thơ Thích Nhất Hạnh, langmai.org; “Tình người trong bão lũ qua tranh”, Lê Sa Long, vnexpress.net 18/9/2024; “Tuổi thơ, mùa bão lụt và quê hương thương khó”, Phạm Phú Phong & Huỳnh Như Phương, vanvn.vn 22/9/2024; “Trường ca về cuộc sống người vùng bão lũ”, Lữ Mai / Phương Linh, vnexpress.net 19/12/2024.

[132] “Trưởng thôn đưa hơn 100 người lên núi lánh nạn được vinh danh”, vnexpress.net 29/12/2024.

[133] Theo “Sông Thao nước đục người đen / Ai lên phố Ẻn cũng quên đường về” (Ca dao; Phố Ẻn: Một làng nay thuộc xã Vũ Yển, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ, là nơi tụ hội thuyền bè, dân cư buôn bán trên sông nước; Sông Thao: Dòng chính của sông Hồng, bắt nguồn từ Trung Quốc; tại Việt Nam chảy qua các tỉnh Lào Cai, Yên Bái và Phú Thọ; tudiendanhngon.vn).

[134] Theo ca từ Hà Nội Niềm Tin Và Hy Vọng (Phan Nhân).

[135] Theo Thư Gửi Cán Bộ, Chiến Sĩ Quân Đội Nhân Dân Và Dân Quân Tự Vệ thực hiện nhiệm vụ phòng, chống, khắc phục hậu quả cơn bão số 3 (Đại tướng Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Phan Văn Giang, qdnd.vn 11/9/2024).

[136] “Nguyễn Ngọc Tư nhận giải Văn học Đông Nam Á tại Trung Quốc”, vnexpress.net 15/9/2024.

[137] Cập nhật 10/10/2024: “Tờ báo hàng đầu Nhật Bản Nikkey hôm vừa rồi giật tít “Tăng trưởng quý 3 của Việt Nam dựng đứng như rocket 7,4%, cao nhất trong vòng 2 năm”. [...] Đây là tin mừng bất chấp bão Yagi để lại rất nhiều hệ lụy cho kinh tế - xã hội ở hơn 20 tỉnh phía Bắc, vốn chiếm tới hơn 40% GDP của đất nước. [...] Nhưng, đáng kinh ngạc, những tỉnh bị bão Yagi tác động nặng nề nhất lại có tốc độ tăng trưởng cao nhất như Lai Châu 11,6%, Điện Biên 10,55%, Phú Thọ 9,56%, Tuyên Quang 9,14%, Hòa Bình 9,02%. Hai tỉnh bị thiệt hại lớn nhất là Quảng Ninh và Hải Phòng cũng tăng trưởng rất cao ở mức lần lượt là 8,02% và 9,77%.” (“Tăng trưởng của Việt Nam nhanh như 'tên lửa'”, tienphong.vn 10/10/2024);

Cập nhật 25/12/2024: “Siêu bão Yagi (bão số 3) [...] đã gây hậu quả nặng nề, làm 323 người chết, 22 người mất tích, 1.978 người bị thương, thiệt hại vật chất hơn 81.700 tỷ đồng. Thôn Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai bị lũ quét san phẳng” .(“10 sự kiện nổi bật của Việt Nam năm 2024 do Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) bình chọn”, baotintuc.vn 25/12/2024).

[138] Thơ Tế Hanh (Bài Bão).

[139] Tiếng than của người Chăm “lingik tathik lơy”, theo Inrasara (“Người Chăm và biển”; Nguyễn Phước, baoquangnam.vn 6/11/2022).

[140] Theo “Tiền nhiều mà để làm gì” (Thành ngữ hiện đại).

[141] “Vụ hạ giàn khoan Hải Dương 981”, vi.wikipedia.org 1/5/2024); “Sự kiện Giàn khoan HD 981 / Từ mở rộng biên cương trên bản đồ đến xây dựng đảo nhân tạo: Lịch sử 100 năm tranh chấp biển Đông (kỳ 27)”, Lê Oa Đằng, vandoanviet.blogspot.com 23/12/2024, Tlđd.

[142] “Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 đã và đang là một nguồn cảm hứng lớn để các quốc gia hoàn thiện hệ thống pháp luật về biển [...] là một trong những thành tựu quan trọng nhất về luật pháp quốc tế của nhân loại trong thế kỷ 20, tiếp tục khẳng định vai trò là bản “Hiến pháp về biển và đại dương’’ trong thế kỷ 21”. ("Giá trị bản ‘Hiến pháp về biển và đại dương^{’"; Nguyễn Hồng Thao, vanvn.vn 19/11/2024).}

[143] Các nguồn từ vựng chính cho trường đoạn này:

“Biển cả” (hethongphapluat.com); “Tổng hợp từ vựng về biển hay nhất cho bạn”, (langmaster.edu.vn); “Hải quân”, vi.wikipedia.org; "Việt Nam: Căn cứ hậu cần của Đông Nam Á - Phần III - Cảng biển và cảng sông" (Tlđd); “Lịch sử hình thành Dự án Đại Sự Ký Biển Đông” (Tlđd); “Một Việt Nam Hướng Biển: Từ Những Buổi Đầu Đến Thế Kỷ XIX – Chương I” (Li Tana, bản dịch của dskbd.org 14/9/2024); “Bần xanh” (Nguyễn Thỵ, vandoanviet.blogspot.com 31/12/2024).

[144] Theo “Non kia ai đắp mà cao / Sông kia ai bới ai đào mà sâu / Nước non là nước non trời / Ai phân được nước, ai dời được non” (Ca dao).

[145] Theo trường ca Nguyễn Thanh Mừng (Bài Nhảy Flashmob Ở Trường Sa, baobinhdinh.vn 17/8/2024, Tlđd).

[146] Theo bài thơ Bể Và Người (Chế Lan Viên, Tlđd).

[147] Ca từ Phạm Đình Chương (Bài Tiếng Sông Hương).

[148] Thơ Chim Trắng (Bài Ở Phía Mênh Mông).

[149] Trường ca Viên Linh (Bài Thủy Mộ Quan).

[150] Thơ Du Tử Lê (Bài Khi Tôi Chết Hãy Đem Tôi Ra Biển).

[151] Thơ Bùi Minh Vũ (“Bùi Minh Vũ và những nét chấm phá về Trường Sa, Hoàng Sa”, Nguyễn Hưng Hải, vanvn.vn 18/10/2024).

[152] Theo thơ Tuyết Nga (Bài Biển).

[153] Thơ Hoàng Trúc Ly (Bài Chắp Nối).

[154] Theo thơ Nguyễn Đình Thi (Bài Đất Nước).

[155] Theo thơ Bùi Chí Vinh (Bài Huyết Thư Từ Biển Đông, Tlđd).

[156] Theo thơ Trịnh Công Lộc (Các bài Từ Biển Mà đi, Lời Của Sóng, Đỉnh Núi - TLđd).

[157] Theo trường ca Lữ Mai (Bài Lũ, Tlđd).

[158] Theo thơ Vũ Gia Tưởng (“Cả nước hướng về miền Bắc sau bão Yagi”, video.vnexpress.net 12/9/2024).

[159] Theo “Dẫu trăm nghề “Nhất Nông, nhì Sĩ” / “Phi Nông thì bất ổn” quốc gia / Nghề nào cũng có “Làng nghề” / Làm gì rồi cũng nhớ về quê hương” (Mạc Văn Trang; Diễn ca Nông Dân, vietvanmoi.fr 1/11/2024).

[160] Thơ Phanxipăng (Bài Đại Dương Phát Tiết).

[161] Thơ Thích Nhất Hạnh, Tlđd.

[162] Theo giai thoại Trần Đăng Khoa kể, sinh thời Xuân Diệu dùng chữ “Ca ca” nhằm chế giễu thể loại thơ trường ca (“Chân dung và đối thoại”, Bài 02: Xuân Diệu, thivien.net 1/10/2006), như một cách chơi chữ Pháp-Việt qua ngôn ngữ nhi đồng.

Ở đây, xin mạn phép chế tác thành “Trường-ca-ca”, và tùy theo ngữ cảnh chương hồi để dùng làm tên cho một nhân vật trữ tình hoặc cho một chủ thể hoặc cho chính bài trường ca này.

[163] “Thất cơ Từ đã thu linh trận tiền” (Nguyễn Du; Truyện Kiều).

[164] Ca từ Mùa Xuân Đầu Tiên (Văn Cao).

[165] Theo ca từ Người Tình Không Chân Dung (Hoàng Trọng - Dạ Chung).

[166] Theo hai bài thơ của Trần Mộng Tú và Lê Minh Hiền (vandoanviet.blogspot.com 30/4/2024).

[167] Theo bài thơ Nghe Chim Kể Chuyện Trên Đồi Chốt (Hoàng Nhuận Cầm).

[168] Theo "Ernest Hemingway từng viết thư khuyên nhủ nhiều nhà văn" (vnexpress.net 29/4/2024).

[169] “Quần Đảo Hoàng Sa” (Tlđd).

[170] Theo bài thơ Văn Tế Ngạc Nhi (Tlđd).

[171] Theo “Trận này không thể không đánh" (Mao Trạch Đông, Tlđd).

[172] Tên ca khúc Trịnh Công Sơn.

[173] Thuyền nhân.

[174] “Huyện đảo Lý Sơn: Một tiên giới giữa vùng biển khơi của tổ quốc”; Nguyễn Liên, baovannghe.vn 11/7/2024.

[175] Theo “Đảo tự giấu mình trong màu nước lam xanh / Cái giọt máu thiêng dưới ngầu ngầu bọt sóng / Tổ quốc ơi! Tiếng chúng tôi kêu lên mà mắt chúng tôi nhìn xuống / Bóng chúng tôi trùm khắp đảo Thuyền Chài." (Đồng Đội Tôi Trên Đảo Thuyền Chài; Thơ Trần Đăng Khoa).

[176] Theo Cũng Sẽ Chìm Trôi, Tlđd.

[177] Theo ca dao thời nhà Nguyễn ở vùng biển Quảng Ngãi / Hoàng Sa.

[178] Theo “giữa Tháp Mười không mái lá nương che / nước đã giật phải đẩy xuồng băng trấp / lúc ấy chân trời là lưng người đi trước” (Thanh Thảo, bài thơ Một Người Lính Nói Về Thế Hệ Mình).

[179] Thơ Ý Nhi (Bài Gửi Một Người Bạn Đọc).

[180] Trích bản thảo tiểu thuyết Thuyền, Tlđd.

[181] Theo thơ Bà huyện Thanh Quan (Bài Thăng Long Hoài Cổ).

[182] Theo “Đã lâu không làm bài thơ nào, / Nay lại thử làm xem ra sao. / Lục khắp giấy tờ vần chửa thấy, / Bỗng nghe vần “thắng’’ vút lên cao.” (Thơ Hồ Chí Minh, bài Không Đề).

[183] Theo thơ Lê Đạt (Bài Bóng Chữ).

[184] Theo “Tôi chờ đợi / lớn lên cùng dông bão / hôm nay tuổi nhỏ khóc trên vai / tìm cánh tay nước biển / con ngựa buồn / lửa trốn con ngươi / Đất nước có một lần / tôi ghì đau đớn trong thân thể / những dòng sông những đường cày núi nhọn / những biệt li rạn nứt lòng đường / hút chặt mười ngón tay ngón chân da thịt / như người yêu từ chối vùng vằng [...] Tôi chờ đợi / phổi đầy lửa cháy / môi đầy thẹn thùng / vục xuống nhục nhằn tổ quốc / nhìn gót giầy miệng uống tro than / nghe tiếng ca của một người không quen / của cuộc đời tình nhân [...] Tôi chờ đợi / một người không / nhiều người / ở thành phố thiếu thốn / ở làng mạc đọa đày / tôi là tiếng nói là tiếng khóc / những người bỏ đi hẹn trở về / những người mím hơi thừa chịu đựng / tôi chờ đợi / tôi là tiếng thơ là tiếng cười / mai Việt Nam hỡi mai Việt Nam” (Thơ Thanh Tâm Tuyền, bài Ngợi Ca Tình Yêu).

[185] Theo “Ở đây sầu đã tan tành / Người đi chưa đủ về quanh chiếu ngồi” (Thơ Viên Linh).

[186] Theo “Có một giọt đàn lửng lơ trong gió / mang mật mã liêu trai” (Thơ Trần Nhương).

[187] Tiếng Pháp, đại từ nhân xưng ngôi thứ hai số nhiều (Bạn, anh, chị, ông, bà… / Các bạn, các anh chị, các ông bà…)

[188] Theo “Này, các thân phận Việt / Vous vác cây Tiếng Việt mà đi / Trông rất giống jésu.” (Thơ Nguyễn Anh Tuấn - Nghệ An, bài Phúng Dụ Haiku Việt).

[189] Đảo Sinh Tồn: Hòn đảo mang ý nghĩa chiến lược đối với quần đảo Trường Sa, chỉ cách đảo đá Gạc Ma hơn 10 hải lý / gần 20 km, nơi xảy ra trận xung đột vũ trang Trung- Việt năm 1988 (vi.wikipedia.org 14/3/2024).

[190] Theo “Nước mất còn sông núi / Thành xuân cảnh um tùm / Biệt ly lòng chim hãi / Cám cảnh lệ hoa tuôn / Lửa hiệu liền ba tháng / Thư nhà đáng mấy muôn / Gãi hoài cùn tóc bạc / Chừng tuột chiếc trâm luôn” (Bản dịch Nam Trân - thơ Đỗ Phủ, bài Xuân Vọng).

[191] “Xung đột giành quyền kiểm soát tại quần đảo Trường Sa 1988”; và “Hải chiến Hoàng Sa 1974”).

[192] Thơ Vũ Thị Thanh (Bài Có Một Thời Kinh Bắc).

[193] Theo “Hôm nay dưới bến xuôi đò / Thương nhau qua cửa tò vò nhìn nhau / Anh đi đấy, anh về đâu? / Cánh buồm nâu, cánh buồm nâu, cánh buồm…” (Thơ Nguyễn Bính, bài Không Đề).

[194] Theo “sáng nay nhìn giọt sương hồng / đậu trên một ngọn cỏ bồng đong đưa / hỏi lòng này đã vừa chưa / cái ta mãn cuộc dư thừa sân si?” (Thơ Khánh Trường).

[195] Theo “Đêm Trường Sơn, ngôi sao như trong hơn / Cầm này lại đi, lại đi... thôi chào nhé / ta chẳng còn bắt ve, ta chẳng còn thơ bé / Thay việc bắt ve, ta lùng bắt quân thù quanh mỗi gốc xà nu…” (Thơ Hoàng Nhuận Cầm, bài Thư Mùa Thu).

[196] Theo “Giao thừa từ bến nào xuất phát / Mà nghiến lên hoàng đạo tim ta / Cố nhân ơi lạc mất rồi không tới / Để mùa xuân uổng một loài hoa” (Thơ Băng Sơn, bài Giao Thừa).

[197] Theo “Có rất nhiều cơn bão đã đi qua / Trời xanh lặng như đang điềm tĩnh lại / Hoa phượng đỏ cứ như là máu nói / Hay chính là trái tim mình từ đó nở bừng ra.” (Thơ Thi Hoàng, bài Thành Phố Những Cánh Buồm).

[198] Theo thơ Thi Hoàng (Toàn bộ bài Ở Giữa Cây Và Nền Trời).

[199] “Đường chín đoạn (giản thể: 九段线; phồn thể: 九段線; tiếng Anh: Nine-dash line; Hán-Việt: Cửu đoạn tuyến), còn gọi là Đường lưỡi bò, Đường chữ U, Đường chín khúc là tên gọi dùng để chỉ khu lãnh hải tại Biển Đông mà Trung Hoa Dân Quốc và sau này là Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) chủ trương và đơn phương tuyên bố chủ quyền. Nó xuất hiện lần đầu tiên vào tháng 2 năm 1948 dưới thời chính quyền Tưởng Giới Thạch [...] Vào ngày 12 tháng 7 năm 2016, trong vụ kiện chủ quyền của Philippines, Tòa án Trọng tài thường trực theo Phụ lục VII của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển năm 1982 bác bỏ với lý do "không có căn cứ pháp lý cho việc Trung Quốc nêu quyền lịch sử với các tài nguyên nằm trong vùng biển trong Đường chín đoạn." (vi.wikipedia.org 12/7/2024).

"Đường 9 đoạn không bị phản đối trong hơn 30 năm sau khi được ban hành? Có vẻ là vậy nhưng thật ra không đúng. Đúng là không có chính phủ nào phản đối cụ thể đường 9 đoạn trong suốt 30 năm đó, nhưng cũng không có chính phủ liên quan nào công nhận nó. Thái độ của chính phủ các nước là “nhắm mắt làm ngơ” trước đường 9 đoạn. Lí do chính là đường 9 đoạn về cơ bản là sản phẩm “ba không”: không định nghĩa, không tọa độ và không có tư cách pháp lí. Chính phủ Trung Quốc (cả Bắc Kinh lẫn Đài Loan) chưa bao giờ chính thức tuyên bố công khai đường 9 đoạn là gì, ngay cả tọa độ cũng không. Bỏ vấn đề “ba không” sang một bên, kết luận rằng Trung Quốc tuyên bố rằng tất cả các nước đã đồng ý với đường 9 đoạn là hoàn toàn không thể chứng minh được. Bởi trên thực tế, chưa từng có quốc gia nào công nhận các quyền và lợi ích mà Trung Quốc tuyên bố bên trong đường 9 đoạn, kể cả các quyền và lợi ích lãnh thổ quan trọng nhất. Sau chiến tranh, Hoa Kì tiếp tục tiến hành các hoạt động quân sự bên trong đường 9 đoạn, hầu như không bị sự can thiệp của Trung Quốc (trừ những khu vực rất gần lục địa Trung Quốc và lãnh hải đảo Hải Nam). Pháp, Việt Nam và Philippines đều tranh chấp lãnh thổ ở Hoàng Sa và Trường Sa. Pháp và Việt Nam đóng quân ở Hoàng Sa cho đến năm 1974. Cả Việt Nam và Philippines vẫn có quân đội đóng tại quần đảo Trường Sa và đã thành lập các đặc khu hành chính của riêng mình trên quần đảo Trường Sa. Nếu không coi đây là sự phủ nhận đường 9 đoạn, thì đó chắc chắn là sự tự lừa dối.” ("Biển không tranh chấp: Lịch sử bị bóp méo của Biển Đông trước thế kỷ 20 (kỳ 1)”, vandoanviet.blogspot.com 14/10/2024, Tlđd).

“Việc Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 có ý nghĩa cực kì quan trọng đối với ASEAN và cục diện phát triển ở biển Đông. Từ đó, các nước có lập trường gần nhau tại khu vực biển Đông bắt đầu hình thành ASEAN như một khối giữ thế đối đầu với Trung Quốc. [...] Năm 2002, Trung Quốc và ASEAN kí “Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở biển Đông”, đánh dấu việc hình thành “hiện trạng” biển Đông được các bên thừa nhận. [...] yêu sách của Trung Quốc đối với các vùng nước bên trong đường 9 đoạn vẫn chưa rõ ràng và giới học thuật vẫn còn đang thảo luận. Nhưng điều khiến các nước quanh biển Đông lo ngại là Mĩ nhấn mạnh trở lại tầm quan trọng của tự do hàng hải. Đường 9 đoạn dẫn đến tranh cãi, nhưng “Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở biển Đông” đã làm dịu tranh cãi. Trong giai đoạn này, các bên ở biển Đông đã đạt được không ít thỏa thuận phân định vùng biển và lãnh thổ ở biển Đông và xung quanh. Sau khi “Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở biển Đông” được kí kết, các bên đã tích cực chuyển từ “quân sự hóa” sang “dân sự hóa” biển Đông trong khuôn khổ “Tuyên bố”, củng cố chủ quyền thông qua việc di dân hoặc thành lập đơn vị hành chính tại các đảo, bãi. Điều này khiến Trung Quốc không vừa ý, mặc dù chính Trung Quốc cũng làm như vậy.” (“Từ mở rộng biên cương trên bản đồ đến xây dựng đảo nhân tạo: Lịch sử 100 năm tranh chấp biển Đông (kỳ 22)”; Lê Oa Đằng, vandoanviet.blogspot.com 13/12/2024, Tlđd).

[200] Theo “Thị ơi thị rơi bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn” (Truyện cổ tích Tấm Cám).

[201] Theo “Tôi không biết mình là ai, / Chẳng rành nơi tôi đã ngủ. / Không rõ tôi từ đâu tới, / Đâu là nơi địa ngục cuốn tôi về. / Tôi là một khúc cây gãy, / Nó gãy chốn nào tôi biết đâu. / Rễ tôi mọc ở phương nao? / Trên loại cây nào tôi lớn lên?” (Dân ca vùng Boyacá - Colombia trong sử thi Mặt Và Mặt Nạ của Eduardo Galeano, Nguyễn Hữu Việt Hưng dịch).

[202] Theo “nếu lệ phật cũng biết rơi / cứu em đi, đã trùng khơi muôn đời / nếu bồ tát biết thương người / thương em đi, cánh hoa vùi mộ sâu / vồ chuông em để gối đầu / em chờ sư bác lên lầu điểm canh / sư ơi cái thuở xuân xanh / sư đem sư gõ tan tành còn đâu” (Thơ Phapxa Chan, bài Hoa Rơi Cửa Phật).

[203] “Biếm: Rét run với ‘top 10’ phát ngôn lộng gió năm 2024” (Mai Quang Hiền, baotiengdan.com 7/1/2025).

[204] Theo “Tăng lương giảng viên nhưng phải là thạc sĩ, tiến sĩ thật” (Lê Thành Bắc, Phó giám đốc Đại học Đà Nẵng, Tlđd); và "Chủ quyền thuộc chúng ta, gác lại tranh chấp, theo đuổi hoạt động khai thác chung" (Nguyên tắc Biển Đông của Đặng Tiểu Bình).

[205] Theo “Mong chỉ rõ nhóm lợi ích bất hợp pháp về sách giáo khoa để bắt mang đi tiếp” (Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Kim Sơn, Tlđd).

[206] Theo “Ngưỡng mộ một thằng ba trợn cũng là tà tư duy” (Thích Chân Quang, Tlđd).

[207] Theo “Hà Nội hiện không có người ăn xin ăn mày, không có người vô gia cư.” (Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trần Sỹ Thanh, Tlđd).

[208] Theo “Không khuyến khích người dân giữ vàng.” (Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Thị Hồng, Tlđd).

[209] Theo “Có tham nhũng tiêu cực nhưng chỉ là con sâu làm rầu nồi canh”. (Tổng kiểm toán Nhà nước Ngô Văn Tuấn, Tlđd).

[210] Theo “Tôi lắng nghe, suy ngẫm. Con người ai cũng có thể mắc sai lầm chứ, dù lớn hay nhỏ. Về việc này ông Thích Chân Quang phải tự trách mình, tôi cũng thế”. (GS Hoàng Chí Bảo, Tlđd).

[211] Theo “Không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy”. (Bộ trưởng Nội vụ Phạm Thị Thanh Trà, Tlđd).

[212] Theo “Đường lưỡi bò - Một yêu sách phi lý”, biengioibienbentre.vn; và “Bướm đồng động cái thì bay / Bướm nhà chạm cái lăn quay ra giường” (Ca dao - “Tìm hiểu sự hoạt động của các yếu tố chỉ sinh thực khí trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao và dân ca của người Việt”, Đỗ Anh Vũ).

[213] Theo “Cha chết không lo, lo trâu méo l*n” (Ngạn ngữ; Tlđd).

[214] Thành ngữ, Tlđd.

[215] Theo “Dù ai trăm khéo ngàn khôn / Đi tè cũng để cái l*n tô hô” (Ca dao, Tlđd).

[216] Theo “Chim khôn chim ngẩng cao đầu / Bướm khôn bướm đậu vào đầu chim khôn” (Ca dao, Tlđd).

[217] Theo “Anh em bất nghĩa chi tồn / Anh đánh miếng l*n em đánh miếng ghe” (Ca dao, Tlđd).

[218] Theo trường ca Nguyễn Thanh Mừng (Bài “Nhảy Flashmob ở Trường Sa”, baobinhdinh.vn 17/8/2024, Tlđd).

[219] Một bản thảo của người viết.

[220] Trường ca Bài Hát Chính Tôi (W. Whitman), Tlđd.

[221] Thơ Ngô Quốc Phương (Bài Những Khẩu Súng, vandoanviet.blogspot.com 11/10/2024).

[222] Trích thơ Nguyễn Dương Quang "Một kẻ nằm, kẻ đứng, xót xa không (Thơ của một người lính “bên thua cuộc” vừa nằm xuống”; Trần Tuấn, vandoanviet.blogspot.com 2/5/2024).

[223] Câu nói nổi tiếng của Theodor W. Adorno, nhà xã hội học người Đức (1903 - 1969), về ảnh hưởng tội diệt chủng của Đức quốc xã.

[224] MC: Người dẫn chương trình.

[225] PR: Quảng bá, TLđd.

[226] “Phồn Sinh của Nguyễn Linh Khiếu”; Đỗ Ngọc Yên, trannhuong.net 26/4/2019.

[227] "Trời đã sinh Du sao còn sinh Lượng?", Tlđd.

[228] Ghen tỵ (Thành ngữ hiện đại).

[229] Theo trường ca Trần Dần (Bài Đi! Đây Việt Bắc!”).

[230] Theo “Trong tất cả những mối quan hệ, tình bạn là tốt nhất và sẽ luôn là như vậy.” (Thành ngữ Ireland; “Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Trường Đại học Trinity Dublin”, nguoidothi.net.vn 3/10/2024).

[231] Mẹ (Cách gọi thân mật).

[232] Cách gọi thân thiết giữa người thân, bạn thiết…

[233] “Xem qua cũng thấy ‘trường ca thời sự’ này thuộc hàng kén chọn người đọc. Bởi để hiểu, riêng phần nội dung, người xem cũng phải có kiến thức nền kha khá và phải thường xuyên theo dõi bài vở thời sự, văn nghệ trên hơn chục trang mạng. Thí dụ: để xem qua dẫu chỉ tên các bài báo, tác phẩm, câu thơ-văn trích dẫn ở… 325 chú thích trong trường ca thì đã ‘vỡ óc’ rồi! Dù trường ca đề cập nhiều vấn đề gai góc, đau đầu, sâu xa, nhưng người đọc vẫn cảm thấy nhẹ nhàng nhờ sự dí dỏm, hài hước của ngôn từ. Không hiếm chỗ, giai điệu thơ trường ca phảng phất hương vị đồng dao, dân gian. Tôi thấy đây như một kiểu ‘Biển đảo thi sử ký toàn thư.’” (Ký giả Tran X. Hoa; Nhận định qua email, Sài Gòn 4/10/2024)- Xem tiếp phần Phụ lục.

[234] Theo “Nhưng chúng ta luôn sát cánh / Gìn giữ ngôi nhà của ta / Dưới thoải có uy vũ của Thủy Thần / Trên thượng có hùng thiêng của Sơn Thần / Các con nhớ mình không đơn độc / Các con nhớ chúng ta là một nhà… / Mẹ Tiên hôn lên trán các chàng trai / Trộn suối tóc ngàn mây của mình trong sóng / Cánh tay và tấm ngực trần ôm lấy người Cha / Cuộc hội ngộ nhà Tiên Rồng trên mênh mông biển / Tiếng chim mừng ríu ran / Màu bình minh ưng ửng / Biển choàng khỏi cơn mơ / Nhìn bốn bề / Thấy Mẹ, Cha và những người con là Đảo” (Trích thơ Phạm K. Khanh, bài Giấc Mơ Trên Biển).

[235] Theo “Bạn đã nghe về trận hải chiến xa xưa? / Bạn đã biết ai đã thắng dưới ánh trăng sao đêm ấy?” (W. Whitman, Tlđd).

Đỗ Quyên

Tác giả gởi

Cùng Tác Giả:

- Quần Đảo Tráo Tên - Chương 4: Hải Lý Đỗ Quyên Thơ

- Quần Đảo Tráo Tên - Chương 3: Kim Chỉ Nam Đỗ Quyên Thơ

- Quần Đảo Tráo Tên - Chương 1 & Chương 2 Đỗ Quyên Thơ

- Quần Đảo Tráo Tên - Tự Bạch & Chương Mở Đỗ Quyên Thơ

- Tình xuân biển đảo: Tự sự về trường ca Quần-đảo-tráo-tên Đỗ Quyên Thuyết trình

- Viết vào Bùi Giáng mong manh... Đỗ Quyên Nhận định

- Bài, tin về buổi ra mắt sách Trung-Việt Việt-Trung 16/7/2016 -Toronto, Canada Đỗ Quyên Giới thiệu