16-6-2026 | VĂN HỌC

Thư Đầu Sách: Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương của Bùi Vĩnh Phúc

  LUÂN HOÁN

Bùi Vĩnh Phúc, tác giả của tuyển tập chúng ta đang cầm trên tay, bắt đầu sự nghiệp Viết của ông như thế này:

- Làm thơ từ năm 1968

- Viết tiểu luận phê bình văn học từ năm 1982.

Sau đó có mặt trong Ban chủ biên một số tạp chí văn học có uy tín tại hải ngoại; đồng thời diễn thuyết, nói chuyện văn chương nghệ thuật và ngôn ngữ rộng rãi tại nhiều đại học cũng như diễn đàn văn hóa công cộng.

Không dừng trong bề bộn những công việc trên, ông còn dịch thuật phổ biến tài liệu trong nhiều lãnh vực Luật khoa, Y khoa, Tâm Lý-Xã Hội; dịch văn chương thế giới; là giáo sư giảng dạy tại các đại học Golden West College và California State University từ 1989.

Việc xuất bản tác phẩm là điều đương nhiên. Thơ, tùy bút theo nhau ra đời. Nhận định, lý luận, biên khảo về nhiều tác giả lớn của văn chương văn học Việt Nam, một công việc đòi hỏi một tri thức uyên bác, cũng được ông góp phần một cách tích cực và vô cùng thành công...

Với một tác giả đa năng và tài ba như thế, tạp chí Ngôn Ngữ rất vinh hạnh được làm cầu nối đưa các công trình đó đến nhà in, để trình diện rộng rãi hơn nữa với bạn đọc chữ Việt khắp nơi, tạo cho bạn đọc cơ hội lưu giữ và truyền tiếp cho thế hệ mai sau. Chính vì thế, chúng tôi rất vui trong công việc khiêm nhường của mình, thực hiện tuyển tập:

"BÙI VĨNH PHÚC

CHỮ NGHĨA & KHÔNG GIAN VĂN CHƯƠNG".

Thư Đầu Sách, như đã từng thưa, chỉ là hình thức cho có duyên, cùng lắm là đưa đường cho bạn đọc, không dám nghĩ tới việc giới thiệu tổng quát tác phẩm, bởi một phần là người làm việc này chưa đủ trình độ chuyên môn và thú thật chưa có thời gian đọc đủ.

Thư Đầu Sách, có thể nói thêm, là cách dán tem nơi khởi sự phát hành một tác phẩm lớn, thế thôi. Ở đây chúng tôi cũng không giới thiệu tổng quát nội dung, vì đã có một mục lục chi tiết ngay đầu sách.

Với tác phẩm của Nhà nghiên cứu-phê bình văn học Bùi Vĩnh Phúc, sự mở đường linh tinh coi như vô duyên và không cần thiết, bởi bạn đọc sẽ lý thú ngộ ngay một bài giới thiệu tổng hợp rất tinh tế, đầy đủ của nữ giáo sư đại học, kiêm Nhà nghiên cứu-phê bình văn học, một Tiến sĩ Ngữ văn của Đại học Sư phạm Huế hiện tại: Giáo sư Nguyễn Thị Tịnh Thy.

Thú thật, khi đọc bài "Nghe Tiếng Quê Hương Từ Nơi Xa Thẳm" của vị Giáo sư này viết về Bùi Vĩnh Phúc, tôi đã bấm nút nâng cao bàn để đứng đọc (vì đang khó khăn trong việc ngồi) nhưng đã đọc một cách trân trọng, chăm chú bởi lối viết cuốn hút, hài hòa trong nhận xét đánh giá lẫn giới thiệu một cách tài hoa về một cây bút đa tài. Tôi nghĩ vội trong đầu sẽ tóm lược bài viết này cho lời đầu sách; may thay khi khom khom gõ chữ, tôi đã kịp thời dừng lại, nhường những thú vị đọc nguyên văn toàn bài viết của nữ giáo sư cho tất cả bạn đọc khi đến với tác phẩm "Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương" của nhà nghiên cứu-phê bình Bùi Vĩnh Phúc.

Và khi không thể "mượn hoa vẽ vời kính Phật" tôi cố gắng thưa thêm đôi điều, vốn không theo thứ tự mục lục:

Dù tác giả rất xuất sắc trong các lãnh vực Thơ, Tản văn, Tùy bút, Dịch thuật... nhưng khi nhắc đến bút danh Bùi Vĩnh Phúc, bạn đọc trong làng văn đa phần tôn vinh và tìm đọc ông qua những công trình nhận định biên khảo về văn học nghệ thuật. Trong tuyển tập này, một trong những bài tác giả giới thiệu đến bạn đọc là bài "Hai Mươi Năm Văn Hoa Miền Nam (1954-1975): Phẩm Tính và Ý Nghĩa”. Đây là một tiểu luận văn học giàu công nghiên cứu, nhận định và vô cùng quý báu. Một công trình rất cần thiết đối với di sản văn học Việt Nam trong sự nghiên cầu của các học giả, nói riêng, và người đọc hiện tại cũng như sau này nói chung. Bài viết được bố cục làm ba phần:

1. Giới thiệu vấn đề

2. Bàn về các phẩm tính

3. Tóm Kết

Trong phần chính yếu, là phần bàn về các phẩm tính, ông đưa dẫn người đọc qua bốn phần chính A, B, C, D sẽ được nói qua dưới đây. Riêng phần D, bàn về sự khai phóng, đa sắc và đa dạng của nền Văn Học Miền Nam, lại được chia ra làm bốn phần nhỏ.

Trở lại, bốn phần chính nói về chuyện phẩm tính bàn về:

A - Một nền văn học phát triển và mang tính liên tục, từ truyền thống

B - Một nền văn học hiện đại, tiếp cận rộng rãi với văn học thế giới

C - Một nền văn học đậm đà tính nhân bản, nhân văn

D - Một nền văn học khai phóng, đa sắc và đa dạng

Với phần A, cùng với nhận định riêng, Bùi Vĩnh Phúc nêu lên những dẫn chứng sinh hoạt nổi bật trong hai mươi năm Văn Học Miền Nam.

Với phần B, sự hiện đại và tiếp cận thế giới của nền văn học tự do miền Nam được thể hiện như thế nào đã được nhà phê bình tỉ mỉ dẫn chứng cụ thể qua sự kết nối với nhiều tác phẩm, tác giả nước ngoài, từ phương Tây, Châu Mỹ đến cả Ấn Độ. Bút pháp, thi pháp miền Nam đã hoà quyện, gắn kết với văn học thế giới ra sao được tác giả trình bày với những tên tuổi cụ thể trong các lãnh vực âm nhạc, thi ca, văn chương. Chúng ta được gặp một số tên tuổi như Phạm Duy, Đỗ Quý Toàn, Nguyên Sa, Bùi Giáng, Cung Trầm Tưởng, Du Tử Lê, Trần Dạ Từ, Nguyễn Tất Nhiên, Nguyễn Đức Sơn, Phạm Thiên Thư, Tô Thùy Yên, Viên Linh, Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Vũ Khắc Khoan, Nguyễn Đình Toàn, Võ Phiến, Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc, Võ Hồng, Doãn Quốc Sỹ, Nguyễn Mạnh Côn, Duyên Anh, Nhật Tiến, Cung Tích Biền, Thế Uyên, Duy Lam, Nguyễn Thụy Long, Thảo Trường, Văn Quang, Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Mộng Giác, Tuý Hồng, Nguyễn Thị Hoàng, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Nhã Ca, Trùng Dương, Trần Thị NgH., Lê Xuyên, An Khê...

Với phần C, về tính nhân bản, nhân văn, cụ thể ông nhắc đến Dương Nghiễm Mậu, Phan Nhật Nam, Y Uyên, Nguyễn Thị Thuỵ Vũ, cùng nhiều tác giả chúng ta đã gặp ở phần trên. Ông dựa vào tác phẩm và cách tạo dựng nhân vật, cùng bối cảnh trong đó họ sống để trình bày, lập luận một cách thuyết phục.

Với phần D, về sự khai phóng, đa sắc và đa dạng, ông cho rằng nền văn học miền Nam có thể chưa mang tính "khai minh" hoàn toàn vì vẫn còn một số những vùng tối, những giới hạn, do những yếu tố thuộc cả về con người lẫn lịch sử, nhưng chắc chắn đó là một nền văn học mang đầy ánh sáng, hương thơm và sắc màu, nhờ ở sự tự do tiếp thu những hương xa trong nhiều lãnh vực.

Vấn đề Giáo Dục ở miền Nam cũng được nhà nghiên cứu-phê bình mổ xẻ, đề cao những ưu điểm có thật sau khi chuyển đổi từ chương trình Pháp sang Pháp-Việt, rồi tiếp tục cải thiện phát triển thêm khi qua chương trình tiếng Việt. Phần Triết học, với các lãnh vực Luân Lý, Đạo đức, Tâm Lý, Siêu Hình, được nhắc tới với nhiều vị giáo sư uy tín như Nguyễn Văn Trung, Kim Định, Trần Thái Đỉnh, Trần Văn Toàn, Lê Tôn Nghiêm, Nghiêm Xuân Hồng, Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Duy Cần...

Tất cả những điều nói trên được trình bày với nhiều lập luận và chi tiết cụ thể, nhiều hình ảnh mang màu sắc sinh động, nhiều so sánh thích đáng và lý thú, khiến toàn tiểu luận cho thấy hình ảnh của Văn Học Miền Nam như một con rồng khoe sắc, uốn lượn, lấp lánh bay lên.

Qua nhận xét và lập luận nghiêm túc, xác đáng của nữ giáo sư Nguyễn Thị Tịnh Thy, Bùi Vĩnh Phúc không chỉ là một nhà nghiên cứu-phê bình văn học, như đã được thế giới văn học Việt Nam nhận biết, ông còn là một thi sĩ. Tôi đồng tình với nhận định đó qua sự phân tích rất đẹp và sâu của vị nữ giáo sư về một bài thơ của ông. Về phương diện tùy bút, tản văn, tôi thấy văn ông rất đẹp và giàu chất thơ. Đó là một nét rất riêng của Bùi Vĩnh Phúc. Tôi cũng rất thích những bài nhận định đặc sắc của ông về ngôn ngữ và thi ca. Những bài viết này hết sức thơ mộng và cũng mang đậm tính khoa học văn chương. Có một chỗ ông đã trình bày rất hay và thú vị về bài thơ Hoàng Hạc Lâu nổi tiếng của Thôi Hiệu và các cách dịch nó,

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu chúng tôi không nhắc đến những đóng góp quý báu khác từ các bạn văn của tác giả tuyển tập này. Những đóng góp quý báu ấy làm tròn đầy hơn các sắc diện văn chương của Bùi Vĩnh Phúc. Chúng chiếu sáng vào những đường nét, các khía cạnh khác nhau tạo nên khuôn mặt văn học mà ta đang tìm đến. Xin trân trọng cám ơn Nhà văn, Giáo sư Trần C. Trí; Nhà văn, dịch giả Phan Tấn Hải; Nhà văn, nhà biên khảo văn học Trần Hữu Thục; Nhà văn, chủ biên trang văn học Da Màu Đặng Thơ Thơ; Nhà văn, dịch giả, chủ trương nhà xuất bản Văn Học Trịnh Y Thư; và Chủ biên trang văn học Trần Thị Nguyệt Mai, cũng là một người trong nhóm chủ trương tạp chí Ngôn Ngữ. Tất cả những chia sẻ, nhận định sâu sắc và quý báu của các vị này sẽ giúp độc giả tiếp cận chân dung nhà phê bình-nghiên cứu văn học Bùi Vĩnh Phúc một cách đầy đủ và lý thú hơn.

Kính chúc quý bạn đọc khoan khoái khi đọc và ngẫm về cuốn sách này. Trong sách có bao nhiêu điều thú vị, đẹp đẽ và bao thông tin, kiến thức mang tính khoa học văn chương mà ta có thể thưởng thức và tìm hiểu, theo dõi. Chỉ riêng đoạn Bùi Vĩnh Phúc, một nhà phê bình văn học, một nhà thơ, nói về bài thơ Hoàng Hạc Lâu và các cách dịch nó thôi cũng đủ khiến ta yêu thích văn chương nhiều thêm. Cái sướng khó nói rõ được.

Luân Hoán

Nguồn: Bùi Vĩnh Phúc Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương

Ngôn Ngữ Tạp Chí Văn Học Nghệ Thuật - Ấn Bản Đặc Biệt - 2026

Cùng Tác Giả:

- Thư Đầu Sách: Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương của Bùi Vĩnh Phúc Luân Hoán Giới thiệu

- Đinh Cường, Mộng Du Những Nhan Sắc Luân Hoán Nhận định

- Vũ Hữu Định, còn rất nhiều điều để nhớ Luân Hoán Tản mạn

- Nghiêu Đề Cỡi Ngựa Về 'Vùng Thanh Thoát' Luân Hoán Hồi ức

- Thi Phẩm "Sông Núi Cùng Người Thơm Ngát Thơ" Ngợi Ca Tình Người Tình Đất Luân Hoán Bút ký

- Tưởng Năng Tiến Luân Hoán Tâm bút

- Chu Vương Miện, Thơ Với Cuộc Chơi Loanh Quanh Giữa Chợ Luân Hoán Nhận định

- Hà Nguyên Thạch Còn “ngại hồn bay”? Luân Hoán Hồi ức

- Nguyễn Đông Ngạc, ngọn pipe chợt tắt trên môi Luân Hoán Hồi ký

- Ngôn Ngữ, Tin Cuối Trước Khi In Luân Hoán Giới thiệu