1-3-2026 | VĂN HỌC

Năm Ngọ, nói chuyện Hoàng Thị Ngọ

  LÊ HỮU

Ảnh: Đinh Quang Tuấn

Em tan trường về, anh theo Ngọ về…

(“Ngày xưa Hoàng Thị”,

Phạm Duy & Phạm Thiên Thư)

“Trong số 12 con Giáp, con vật nào được đưa vào nhạc Việt nhiều nhất?”

Câu hỏi khá bất ngờ. Tôi chưa kịp suy nghĩ để trả lời thì người bạn đã cho luôn câu giải đáp.

“Không phải chó hay mèo, những con vật gần gũi nhất với con người, mà là con ngựa.”

Tôi ngẫm nghĩ thấy anh bạn nói đúng. Anh hỏi thêm tôi nhớ được những bài nhạc nào nói về ngựa.

“Ngựa hồng, ngựa vàng, ngựa ô, ngựa phi đường xa, vó ngựa giang hồ, vó câu muôn dặm, kỵ mã trong sương chiều… Nhiều lắm, không kể hết được.”

“Nói về bài nào anh thích nhất trong số ấy vậy.”

“Một bài của Phạm Duy,” tôi nói.

“Vết thù trên lưng ngựa hoang”?

“Không phải,” tôi lắc đầu.

“Thế thì bài ‘Ngựa hồng’, bài ‘Ngựa biển’ hay bài ‘Chàng dũng sĩ và con ngựa vàng’?”

“Không phải,” tôi lắc đầu. “Bài ‘Ngày xưa Hoàng Thị’.”

“Làm gì có ngựa nào ở trong đó?”

“Sao không? Em tan trường về, anh theo Ngọ về…, không phải là ngựa sao?”

“Chắc gì cô nữ sinh ấy cầm tinh con ngựa?”

“Sao không? Chính miệng ông thi sĩ, tác giả bài thơ, nói vậy mà. Ông ấy nói ‘Tôi sinh năm 1940, tuổi Canh Thìn, còn cô ấy sinh năm 1942, tuổi Nhâm Ngọ, được bố mẹ đặt luôn tên Ngọ’.”

   Thi sĩ Phạm Thiên Thư
   (Ảnh: Giác Ngộ)

Cũng theo lời kể của Phạm Thiên Thư, tác giả bài thơ được Phạm Duy phổ nhạc,

“Ngọ và tôi học cùng lớp đệ Tam, là lớp 10 bây giờ, trường Trung học tư thục Văn Lang ở Tân Định. Trong lớp, Ngọ ngồi bàn đầu, tôi ngồi bàn cuối. Nhà tôi ở đường Trần Khắc Chân, nhà Ngọ ở đường Trần Quang Khải, cùng khu Tân Định nên đi, về cùng chung lối đường. Ngọ có dáng người thanh mảnh với mái tóc dài thả ngang vai. Mỗi lần tan trường, cô ấy ôm cặp đi bộ về nhà, tôi cứ lẽo đẽo theo sau, không dám ngỏ lời. Có những hôm trời mưa lất phất, cô ấy đưa cặp lên che ngang đầu. Tôi thấy thương quá, muốn làm cử chỉ gì đó như để che chở nhưng... thở mạnh còn không dám nữa là.”

Ông kết luận, “Chẳng phải tình yêu gì đâu, chỉ là tình cảm vu vơ tuổi học trò ấy mà.”

Nếu không được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc, tôi không chắc bài thơ “Ngày xưa Hoàng Thị” được nhiều người biết đến. Lời thơ, ý thơ không có gì mới, chỉ là câu chuyện “đôi ta chung lớp, đôi ta chung đường”, chỉ là mối tình phất phơ như bao nhiêu mối tình học trò khác. Qua nghệ thuật phổ thơ của Phạm Duy, bài thơ được chắp cho đôi cánh nhạc, bay ra khỏi trang thơ để hóa thành bài tình ca học trò phổ biến và được nhiều người yêu thích.

Chuyện ấy không lạ, Phạm Duy từng phổ không ít bài thơ của những tác giả tên tuổi và không tên tuổi. Nhiều người làm thơ chỉ được mọi người biết đến khi đọc thấy tên tác giả bài thơ trong một bài phổ thơ nào của Phạm Duy.

Chuyện lạ nếu có là, trong bài nhạc phổ thơ ấy có nhân vật nữ tên là Ngọ. Tên đầy đủ là Hoàng Thị Ngọ. Cái tên mộc mạc, ngồ ngộ và không phải là mỹ danh ấy bỗng dưng trở thành quen thuộc, được yêu mến và nổi tiếng; hơn thế nữa, còn là đề tài hứng thú thúc đẩy nhiều người đi tìm kiếm dấu vết, truy tầm tung tích nhân vật từng làm tốn khá nhiều giấy mực của báo giới một thời.

Không ít phụ nữ, cả trong nước lẫn ngoài nước, tự nhận mình là Hoàng Thị Ngọ, là cô nữ sinh “vai nhỏ, tóc dài” trong mối tình đầu của ông thi sĩ. Những “cô Ngọ” này tỏ ra khá tự tin chứ không hẳn nhận vơ, vì người có thẩm quyền chứng thực đúng, sai là tác giả bài thơ vẫn còn sống sờ sờ ra đó. Về phần mình, nhà thơ Phạm Thiên Thư cũng hơn một lần lên tiếng phủ nhận, “Không, đấy không phải là Hoàng Thị Ngọ trong bài thơ của tôi.” Thế nhưng, mặc ông muốn nói gì thì nói, những “cô Ngọ” này gạt phắt ông sang một bên và vẫn nhất định cho mình là Hoàng Thị Ngọ, là cô nữ sinh mà ngày xửa ngày xưa mỗi lần “em tan trường về” vẫn có cái đuôi lẽo đẽo theo sau là chàng thi sĩ si tình họ Phạm ấy.

Câu chuyện “em tan trường về” còn được đẩy đi xa hơn. “Trường” ấy là trường nào vậy? Có lắm người tỏ vẻ nghi hoặc những gì được nhà thơ kể lại và còn khăng khăng cho rằng ngôi trường ấy phải là trường Đồng Khánh của xứ Huế mộng mơ, chỉ vì vóc dáng mảnh mai, vành nón nghiêng nghiêng, vạt áo dài e ấp, mái tóc thề xõa ngang vai và tay “ôm nghiêng tập vở” ấy chỉ có thể là hình ảnh cô nữ sinh của đất Thần Kinh. Hơn thế nữa, “đường mưa nho nhỏ” trong bài hát ấy chỉ có thể là… mưa trên phố Huế, những cơn mưa lất phất và kéo dài lê thê.

Những cô Ngọ xuất hiện ở nơi này nơi nọ, những cô Ngọ là nữ sinh trường Đồng Khánh hay Trưng Vương hay Bùi Thị Xuân… không rõ có phải là “thuyết âm mưu” được dựng lên khiến người yêu thích câu chuyện “Ngày xưa Hoàng Thị” ấy phải bán tin bán nghi, chẳng biết thực, hư ra sao.

Giả sử người ta dẫn đến trước mặt thi sĩ Phạm Thiên Thư 10 phụ nữ tự nhận mình là Ngọ, xếp hàng ngang để ông nhận diện và chỉ đích danh xem ai trong số ấy là Hoàng Thị Ngọ “thật”, tôi chắc ông thi sĩ cũng phải lúng túng và hoa cả mắt vì Ngọ ở đâu ra nhiều thế. Cô nào cũng đòi làm Ngọ, cũng thích được làm Ngọ, trong lúc chỉ có một Ngọ mà thôi. Các ứng viên thi đua giành danh hiệu “Hoàng Thị Ngọ” này thường quên một điều, nếu không phải tuổi Nhâm Ngọ sẽ bị loại ra ngay từ vòng đầu.

Thi sĩ Phạm Thiên Thư và nhạc sĩ Phạm Duy

(Ảnh: Hiếu Dũng)

Những mẩu chuyện ly kỳ xoay quanh nhân vật Hoàng Thị Ngọ này cũng lý thú không kém gì giai thoại văn học xoay quanh nhân vật T.T.Kh, tác giả bài thơ “Hai sắc hoa ti-gôn” vào cuối thập niên 1930s. Nếu T.T.Kh mờ mờ nhân ảnh thì Hoàng Thị Ngọ cũng chỉ có một vài nét phác qua loa theo lời kể sơ sài của tác giả bài thơ, thành thử người đời mặc sức mà tưởng tượng dung nhan hai nhân vật “huyền thoại” này.

Nếu có khác, T.T.Kh là tên viết tắt; Hoàng Thị Ngọ là tên và họ đầy đủ. Câu chuyện “Hai sắc hoa ti-gôn” đi từ truyện ngắn “Hoa ti-gôn” của Thanh Châu đến bài thơ của T.T.Kh; câu chuyện “Ngày xưa Hoàng Thị” đi từ bài thơ cùng tên của Phạm Thiên Thư đến bài phổ nhạc của Phạm Duy. Nhân vật T.T.Kh mai danh ẩn tích; nhân vật Hoàng Thị Ngọ xuất đầu lộ diện một lúc đến mấy Ngọ khiến chẳng biết đâu vào đâu.

Thử làm con tính, Hoàng Thị Ngọ chào đời năm Nhâm Ngọ, đến năm Bính Ngọ này vừa tròn 7 con Giáp. Cô nữ sinh ôm nghiêng tập vở, tóc dài tà áo vờn bay ấy tính đến nay (2026) đã 84 tuổi, nếu vẫn… còn sống.

Lạ một điều, bài hát là câu chuyện kể về mối tình học trò của chàng trai vừa lớn, trái tim vừa biết yêu, nhưng ca sĩ hát “Ngày xưa Hoàng Thị” hầu hết lại là giọng nữ và nghe hay hơn là giọng nam. Bài hát, đến nay vẫn gắn liền với giọng lảnh lót của Thái Thanh.

Em tan trường về / đường mưa nho nho…ỏ

Em đi dịu dàng / bờ vai em nho…ỏ

Chim non lề đường / nằm im giấu mo…ỏ

Anh trao vội vàng / chùm hoa mới nơ…ở

Như phai nhạt mờ / đường xanh nho nho…ỏ.

Cây xưa còn gầy / nằm phơi dáng đo…ỏ

Không ai láy lượn nho nh…o…ỏ được như Thái Thanh. Không ai kể hết được nỗi niềm tâm sự của cậu học trò biết yêu lần đầu ấy như Thái Thanh. Không ai hát “Ngày xưa Hoàng Thị” nghe ra được “tiếng nước tôi” trong từng câu từng chữ, từng nốt nhạc như Thái Thanh.

Thái Thanh hát “Ngày xưa Hoàng Thị”

(Ảnh: Paris By Night)

Thái Thanh hát bài này lần đầu năm 1971 khi bài hát mới ra đời và lần cuối năm 1999 trên sân khấu Thúy Nga By Night với tiếng đàn của nhạc sĩ Phạm Duy. "Ngày xưa Hoàng Thị”, sau khoảng cách thời gian gần 30 năm, vẫn không già đi chút nào qua “tiếng hát vượt thời gian” ấy. Hẳn đấy phải là một trong những bài chị yêu thích nhất nên đã chọn hát trong lần xuất hiện sau cùng trên sân khấu ca nhạc ấy.

Sau “Ngày xưa Hoàng Thị” và những bài phổ thơ Phạm Thiên Thư khác của Phạm Duy, không ít người sục sạo vào những trang thơ của Phạm Thiên Thư tìm chọn những bài thơ hay để phổ nhạc, để mong có được một “Ngày xưa Hoàng Thị” khác. Chỉ riêng bài “Vết chim bay” đã có nhiều bài phổ nhạc khác nhau nhưng bài thơ vẫn không “bay” lên được, vẫn nằm im lìm trên những trang thơ, và người yêu thơ vẫn quay về với bài thơ hay ấy.

Ngày xưa anh đón em

nơi gác chuông chùa nọ

Con chim nào qua đó

còn để dấu chân in

Mười năm anh qua đó

vẫn còn dấu chân chim

Anh một mình gọi nhỏ

“Chim ơi, biết đâu tìm!”…

Ngay đến nhạc sĩ Phạm Duy, không hẳn bài phổ thơ Phạm Thiên Thư nào của ông cũng là những bài nhạc được yêu chuộng, được nhiều người hát, nhiều người nghe. Một chuỗi 10 bài “Đạo ca”, hoặc “Gọi em là đóa hoa sầu” chẳng hạn, cũng trích từ trường thi Đoạn trường vô thanh của nhà thơ, cũng nhắc tên một người nữ, đẹp hơn tên Ngọ, nhưng vẫn không được yêu thích bằng Ngọ.

Ẩn Lan ơi, ơi mái tóc thề

Ẩn Lan ơi, em dỗi em hờn…

Một bài lục bát của Phạm Thiên Thư đăng trên tạp chí Thời Nay trước năm 1975, nhắc tên một người nữ khác. Thơ kể chuyện hai chàng sinh viên nghèo sống xa nhà đón Xuân sang trên căn gác trọ buồn hiu trong đêm trừ tịch.

Còn điếu thuốc này nữa thôi

Đốt lên đi chúng ta ngồi hút chung

Đêm cuối năm tối lạ lùng

Vuông gác hẹp thấy vô cùng mênh mông

Người yêu tao đi lấy chồng

Mùa xuân năm trước pháo hồng ngõ hoa

Còn tao không việc không nhà

Bèn đem bán sách mua quà mừng em

Giờ hình như quá nửa đêm

Mà sao lửa nhớ nàng lên lạ lùng

Một phương trời nhớ không Dung?

Cho anh gửi đến lời mừng Xuân nay

Thôi thì thức nốt đêm nay

Ngày mai khóa cửa tao, mày ngủ im.

(“Chuyện mùa xuân muộn”, Thái Phương Thư ^*)

Người yêu đi lấy chồng trong bài thơ ấy là cô gái nào khác, không phải là Ngọ.

Hoàng Thị Ngọ, cô là chiếc bóng lung linh, là bờ vai nhỏ, là suối tóc dài, là tà áo vờn bay. Chiếc bóng lung linh buổi tan trường ấy khiến cậu học trò Phạm Thiên Thư phải “đứng ngẩn trông vời áo tiểu thư”, khiến chàng tu sĩ Tuệ Không ấy đã chọn con đường tu tập mà lòng vẫn còn vương tơ.

Câu thơ tôi thích nhất trong bài thơ “Ngày xưa Hoàng Thị”:

Ôi mối tình đầu

như đi trên cát

Bước nhẹ mà sâu…

Đời như biển động

xoá dấu ngày qua

Không có cách ví von nào đẹp hơn. Mối tình đầu như dấu chân in trên cát, từng đợt sóng biển rồi sẽ xóa nhòa.

Câu hát tôi thích nhất trong bài hát “Ngày xưa Hoàng Thị”:

Đi quanh tìm hoài

Ai mang bụi đo…ỏ đi rồi / Ai mang bụi đo…ỏ đi rồi…

Nét láy mềm mại ở nốt nhạc “bụi đo…ỏ” và câu hát cuối lặp đi lặp lại, nhỏ dần, xa dần nghe nao nao, buồn buồn như một nỗi gì tiếc nuối xa xôi. Nỗi buồn nhẹ nhàng nhưng thấm sâu, còn mãi vấn vương, vương vấn.

Hoàng Thị Ngọ, cô học trò nhỏ “dáng lau lách buồn” ấy, nay trôi giạt về đâu? Cô vẫn còn tại thế hay đã lìa trần? Vẫn theo lời Phạm Thiên Thư, nhà thơ có lần về thăm chốn xưa mong tìm gặp hình bóng cũ, được người hàng xóm cho biết “Bà Ngọ đã bán nhà dọn đi nơi khác từ lâu, nghe đâu định cư ở Mỹ”.

Tôi mong sao Hoàng Thị Ngọ, nếu đang ở nước ngoài, ở California, hay Texas, hay Toronto…, vẫn giữ được cái tên Ngọ ngồ ngộ mà đáng yêu ấy (cho dù có hơi khó phát âm với người nước ngoài) mà không cần phải đổi tên thành Ngo Hoang, hay những Nora, Nicole, Nancy Hoang.

Tôi mong sao Hoàng Thị Ngọ, nếu còn sống, dù ở phương trời nào, đừng có lên tiếng chi cả, để mặc ai muốn hiểu sao thì hiểu. Để cho bài hát ấy sống mãi theo thời gian, để cho câu chuyện tình “anh theo Ngọ về” ấy không có đoạn kết và còn mãi mãi tuổi thanh xuân.

Hoàng Thị Ngọ, cái tên ấy không còn là độc quyền của thi sĩ Phạm Thiên Thư nữa. Hầu như ai cũng có một “Hoàng Thị”, cũng giữ trong tim một “Hoàng Thị” của riêng mình. Nếu không là Ngọ thì cũng Mùi hay Dậu hay gì gì đó, để khi tuổi đã về chiều vẫn còn được chút gì để nhớ, để quên.

“Sắp tới đây tôi có thêm đứa cháu nội, là con gái.” Ông bạn tôi nói. “Tôi sẽ đặt tên cháu là Bính Ngọ.”

“Bích Ngọc à?”

“Không. Bính Ngọ, là tên của năm âm lịch này. Phan thị Bính Ngọ, nghe được chứ?”

“Được quá đi chứ,” tôi gật gật đầu, “nghe hay hay, là lạ.”

“Không lạ sao đuợc. Dễ gì có được cái tên này, phải chờ đến 60 năm.”

Tôi tính nhẩm. Một trùng hợp thú vị, thi sĩ Phạm Thiên Thư cho biết bài thơ “Ngày xưa Hoàng Thị” được ông sáng tác năm 1966, cũng là năm Bính Ngọ, đến nay cũng vừa tròn 60 năm.

Cô bé Bính Ngọ nay mai sẽ chào đời. Rồi cô sẽ lớn lên, sẽ cắp sách đến trường, sẽ lại ôm nghiêng tập vở, sẽ lại tà áo vờn bay, vờn bay. Rồi sẽ có nhiều cậu học trò lại mai vào lớp học ngẩn ngơ, ngẩn ngơ và lại hát nghêu ngao Em tan trường về, anh theo, theo Ngọ về... cho mà xem.

Lê Hữu

* Bút danh khác của Phạm Thiên Thư

(Nguồn: TRẺ Magazine, Xuân Bính Ngọ)

Lê Hữu

Nguồn: Tác giả gởi

Cùng Tác Giả:

- Năm Ngọ, nói chuyện Hoàng Thị Ngọ Lê Hữu Tản mạn

- Những ngựa và người đi qua đời tôi Lê Hữu Phiếm luận

- Chúa sẽ đến trong đêm nay Lê Hữu Truyện ngắn

- Xem Tranh, Nhớ Người Lê Hữu Tưởng niệm

- Tìm con nơi Thiên Đường Lê Hữu Phóng tác

- Hoa anh đào nở rộ Lê Hữu Phóng tác

- Nhạc Việt miền Nam, di sản văn hóa bất diệt của chính thể Việt Nam Cộng Hòa Lê Hữu Khảo luận

- Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông, “người lính già không bao giờ chết” Lê Hữu Nhận định

- Ngày xuân, dạo chơi Phố Ông Đồ Lê Hữu Tản văn

- Ông già Noel vô tích sự Lê Hữu Truyện ngắn