24-1-2026 | VĂN HỌC

Ký Sự

  TRẦN BÍCH SAN

   Nhà biên khảo Trần Bích San
    (1940 - 9.1.2021)

Ký sự, hay bút ký, là thể văn tường thuật, tự sự mà tính thời gian đóng vai trò thứ yếu. Hồi ký, thể văn phát triển kể từ sau 1945 ở nước ta, có cái gốc từ thể ký sự. Ký sự bị hạn chế trong một thời gian ngắn, hồi ký bao gồm một khoảng thời gian dài, thường là cả đời người. Trong cả 2 thể nhân vật kể chuyện đều là tác gia. Phóng sự khác ký sự ở chỗ cái “ta” quan sát ngoại cảnh xảy ra chung quanh đa phần không có liên hệ trực tiếp tới bản thân, còn hồi ký thì sự kiện ảnh hưởng trực tiếp đến chính tác gia, cái “tôi” tham gia, hoặc bị ảnh hưởng.

Thiên ký sự đầu tiên ở nước ta là An Nam Cung Dịch Kỷ Sự (Ký Sự Phục Dịch ở An Nam) của Chu Thuấn Thủy. Tác giả là một viên quan Tàu dưới triều nhà Minh lưu vong sang nước ta với hoài bão “phản Thanh, phục Minh” viết lại thời gian bị chính quyền chúa Nguyễn quản thúc ở Hội An và Thuận Hóa nhiều lần trong khoảng 12 năm từ 1646 đến 1658. Tập ký sự vẽ lại bức tranh xã hội ở Đàng Trong vào giữa thế kỷ thứ 17 với quan điểm của tác giả về tình hình học thuật, xã hội và chính trị của Đàng Trong, cũng như những nhận xét về một số nhân vật từng tiếp xúc trong thời gian bị câu lưu. Nội dung tác phẩm với văn phong sống động ghi lại những quan sát tinh tế về ngôn ngữ, về cộng đồng người Hoa, người Nhật ở Hội An, tình hình học thuật, thư mục những sách chữ Hán ở Đàng Trong lúc bấy giờ, tình trạng thích bói toán, khuynh hướng chuộng bằng cấp hư danh, đánh giá người theo khả năng làm thơ phú chứ không chú trọng đến thực học, kỳ thị trong việc sử dụng nhân tài nước ngoài, biểu hiện thái độ đa nghi, tự cô lập.

Thiên ký sự thứ 2 là Thượng Kinh Ký Sự (Ký Sự Lên Kinh) của Hải Thượng Lãn Ông, tập bút ký tường thuật hành trình từ quê nhà lên Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử của chúa Trịnh Sâm, mô tả hiện thực đời sống tại kinh đô thời đó.

Năm Nhâm Dần 1782, đời vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 43, được Huy Quận Công Hoàng Đình Bảo tiến cử, tác giả khởi hành lên kinh đô vào tháng Giêng và ở lại khoảng 1 năm để chữa bệnh cho Trịnh Cán (con của Tuyên Phi Đặng Thị Huệ). Khi trở về quê ngoại ở Hương Sơn, ông ghi lại những điều mắt thấy tai nghe. Tác phẩm được viết ít lâu sau khi kiêu binh (lính Tam Phủ) giết Quận Huy và mẹ con Đặng Thị Huệ.

Trong văn học thời tiền chiến có nhiều truyện ký về lịch sử nhưng về thể ký sự thì chỉ có duy nhất tác phẩm Tôi Thầu Khoán (nxb Tân Dân, 1940) của Lê Văn Trương tường thuật ba tháng ở Trung Hoa. Ở Miền Nam, trước năm 1965 có rất ít ký sự,

Bút và Ký

Giữa ký với bút có đôi điều chưa dứt khoát: tên gọi chưa nhất trí, ranh giới phân biệt chưa minh bạch. Trước kia, Vũ Ngọc Phan phân làm 2 bộ môn: bút ký và phóng sự. Sau này, có người (như Phạm Văn Sĩ) gộp lại làm một, gọi chung là ký.

Theo cái gọi của Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại thì bút ký tương ứng với bộ môn mà chúng tôi gọi là tùy bút, còn phóng sự gần tương ứng mà chúng tôi xin gọi là ký. Trong bộ môn ký, ngoài phóng sự ra, chúng tôi muốn bao gồm luôn cả các loại: ký sự, hồi ký, tạp ký, tất cả đều có một điểm chung là nặng về ghi chép sự việc. Bởi điểm ấy, ở bộ môn trước chúng tôi đã thay chữ bút ký của ông Vũ ra chữ tùy bút, chủ ý là muốn phân biệt bút với ký, tách cái này ra khỏi cái kia. Một bên nặng về cảm nghĩ, một bên thiên về ghi chép; một bên chú trọng nghệ thuật, sáng tạo, một bên chú trọng thực tại. Phóng sự có những công trình tiếng tăm lừng lẫy vì khai quật được những bí mật lớn lao, những cảnh đời bất ngờ, nhưng phóng sự lắm khi viết vội đăng lên nhật trình không nhằm tồn tại vì giá trị nghệ thuật. Mặc dù vậy, dù chỉ cốt ghi lại sự việc, vẫn có nhiều thiên ký thành công về mặt nghệ thuật.

Còn theo Phạm Văn Sĩ thì thể ký bao gồm "phóng sự, bút ký, tùy bút, thư, truyện ký"! Như thế e không ổn.

Phóng sự với bút ký (tức tùy bút) đã được ông Vũ phân đôi, rồi đến thể truyện ký trong Nhà Văn Hiện Đại cũng lại được tách biệt ra nữa. Gom chung lại những loại như thế được sao? Tùy bút như “Gió Đã Lên” của Nguyễn Tuân lại có thể xếp cùng với thiên phóng sự về những trận đánh mùa mưa bên Hạ Lào hay với phóng sự về đời sống ở trại Lý Bá Sơ được sao? Khó quá. Khó quá lắm. Dù là "ký Miền Nam", dù là "ký Miền Nam Giải Phóng" cũng không đến nỗi thế. Vậy hãy xin trở về cách phân loại đại khái như của Vũ Ngọc Phan với chút ít sửa đổi và mở rộng thành phần thể ký như đã nói trên.

Phong Phú

    Kệ sách Học Xá

Hiểu như vậy, ký là cái đặc biệt của văn học Miền Nam trong thời kỳ 1954-1975.

Hồi 1942, sau khi phóng sự đã ra đời ở Việt Nam được vài chục năm, Vũ Ngọc Phan có điều phàn nàn: "Hoàn cảnh và tình hình chính trị nước ta cũng lại không dung cho phóng sự, nên phóng sự bị cằn cỗi, không nẩy nở ra được." Có thế thật. Trước 1945 khó lòng phanh phui những bí mật chính trị, đề cập đến những hoạt động cách mạng chẳng hạn, cho nên quanh đi quẩn lại chỉ có những phóng sự về cuộc đời lầm than của dân nghèo, của gái làng chơi, về những mánh khóe làm ăn của bọn đồng bóng, về cuộc đời ám muội của một số sư sãi, v.v... Vũ Trọng Phụng, Tam Lang, Trọng Lang đều chọn những đề tài phóng sự xã hội.

Sau 1945 ở khu vực cộng sản phóng sự xã hội tịt hẳn không ai được phép nói đến bất công xã hội nữa, không ai được bới móc cảnh khổ dưới chế độ mới nữa. Người viết ký cũng như bao nhiêu người cầm bút thuộc các bộ môn khác, chỉ có một công việc: ca ngợi. Lúc đánh nhau thì ca ngợi dân và quân đánh giặc giỏi, khi ngưng chiến thì ca ngợi nông cộng sản xuất tốt. So với tiền chiến: mất đi một loại đề tài, lại cũng chỉ được thay thế bằng một loại đề tài khác.

Ở Miền Nam sau 1954 đề tài của ký mở rộng ra, phong phú hẳn.

Nhà văn có thể cứ tiếp tục đưa ra ánh sáng các tệ nạn xã hội, cứ kể xấu cuộc đời bằng thích: Triều Đẩu viết về dân làng bẹp, Hoàng Hải Thủy chuyên về các em ca-ve, và liên tiếp trên các báo cáo có những phóng sự về gian thương tham nhũng...

Nhà văn có thể chọn lãnh vực chính trị: phơi bày các hoạt động của những nhân vật lịch sử, hoạt động công khai cũng như bí mật, xấu cũng như tốt. Cao Văn Luận kể chuyện phía bên này (Bên Giòng Lịch Sử), Kim Nhật kể chuyện phía bên kia (Về R), Lê Tử Hùng nói về những người và việc xung quanh biến cố 1-11-63 (Bốn Tướng Đà Lạt, Những Bí Mật Cách Mạng 1-11-63), Đoàn Thêm vẽ lại hình ảnh một thời đang qua (Hai Mươi Năm Qua. Những Ngày Chưa Quên), vẽ truyền thần, tỉ mỉ, chính xác...

Nhà văn lại cũng có kẻ hoặc chú ý đến phong tục sinh sống, hoặc đến một đề tài kinh tế chẳng hạn. Lê Hương có thiên phóng sự lý thú về những Chợ trời biên giới Việt Nam - Cao Miên, hội Bút Việt từng phát giải thưởng cho một phóng sự về tục thờ cá ông voi của ngư dân ở một địa phương nọ...

Nhưng đề tài được chú ý đến nhiều nhất tất nhiên là cuộc chiến tranh. Mỗi người theo dõi một khía cạnh. Có người tò mò về các hoạt động bên phía đối phương (Trần Văn Thái với Trại Đầm Đùn, Dzoãn Bình với Đường Mòn Hồ Chí Minh, Xuân Vũ với Đường Đi Không Đến...). Có người là phóng viên chuyên nghiệp, dong ruổi khắp các chiến trường, tường thuật đầy đủ những cuộc hành quân lớn, những chiến dịch quy mô: cuộc hành quân sang Cam-Bốt, sang Lào, cuộc tử chiến ở An lộc, trận giải phóng cố đô Huế, cổ thành Quảng Trị, cuộc rút lui thảm hại khỏi Cao nguyên hồi mùa xuân 1975 v.v...; Những Nguyễn Tú, Dzoãn Bình đã cùng nhiều cây bút nhà nghề khác bám sát mặt trận, viết ngay tại chỗ những trang thật sống động. Có những nhà văn trước chưa từng chuyên về ký, nay hoàn cảnh khiến cho chạm mặt chiến tranh, lại viết ngay được những thiên ký để đời: Nhã Ca với Giải Khăn Sô Cho Huế, Dương Nghiễm Mậu với Địa Ngục Có Thật...

Tuy nhiên viết về chiến tranh nhiều nhất phải là chính các chiến sĩ. Trong quân đội Việt Nam Cộng Hòa lúc bấy giờ không còn phải chỉ là lính, là hạ sĩ. Bấy giờ là nhiều thành phần thanh niên trí thức, có lớp xuất thân từ các đại học trong nước, có lớp du học Âu Mỹ về, đã phục vụ trong quân đội. họ giữ nhiệm vụ lớn, họ hoạch định chiến lược chiến thuật, họ điều khiển các trận đánh, lăn lộn trên chiến trường, tại sao chính họ lại không viết ký chiến tranh? Ở Miền Nam không có văn sĩ nhà nước được phái đi tham quan, đi thực tế v.v... Nhưng ở đây có những tư lệnh Không quân, những hạm trưởng, những cấp ủy cấp tá Nhảy dù, Thủy quân Lục chiến, Quân y v.v... tự tay viết ký. Toàn Phong (Đời phi công), Phan Lạc Tiếp (Bờ sông lá mục), Phan Nhật Nam (Dấu binh lửa...), Trang Châu (Y sĩ tiền tuyến) v.v... là những tác giả như thế. Cũng từ một vị thế nhà binh mà thi sĩ Nguyên Sa nhìn thấy một khía cạnh độc đáo của chiến tranh (Vài ngày làm việc ở chung sự vụ).

Chúng ta đã thấy ký Miền Nam bấy giờ rất phong phú. Số lượng tác giả viết ký đã đông đảo, mà phạm vi đề tài khai thác cũng rộng rãi.

Chẳng những thế cái phong phú còn ở nơi các dạng vẻ khác nhau nữa. Trong cái chủ ý truy tìm và ghi lại thực tại, các tác giả thời kỳ này đã sử dụng hình thức đa dạng hơn trước. Từ lối ghi chép cẩn thận, đều đặn, kiên trì của Đoàn Thêm, đến lối phóng bút hùng hổ như vũ như bão của Phan Nhật Nam, từ lối kể chuyện chững chạc của Phan Lạc Tiếp đến cách bỡn cợt bay bướm hư hư thực thực của Hoàng Hải Thủy, ký bấy giờ thật lắm vẻ.

Phải nhận rằng có một phóng sự viết khá cẩu thả. Điều ấy dễ thông cảm. Phóng sự ra đời vào giai đoạn thứ hai, cuối những năm 1960 đầu 1970, phần nhiều được viết vội vàng in gấp rút. Người viết không phải là văn nhân nhà nghề, không chủ tâm làm văn chương, chẳng qua vừa đánh giặc vừa hý hoáy cây bút. Viết để ghi lấy những cảnh tượng trót nghe trót thấy mà không nỡ bỏ qua, viết để trút ra những giận dữ căm uất, để vơi bớt nỗi xót thương trong lòng trước thực tại ác liệt. Có kẻ viết như nguyền như rủa (Phan Nhật Nam), có người viết như khóc than ai oán (Nhã Ca với Giải khăn sô...). Ký trong giai đoạn cuối thời kỳ 54-75 nó sôi nổi đầy xúc cảm, nó là thứ ký chủ quan của người trong cuộc, không phải là của ai đâu từ ngoài đến tham quan, tìm hiểu, điều tra, ghi nhận.

Thiết Tha

Bởi vậy ở đây có vài điều ngộ nghĩnh đáng để ý. Trong các bộ môn thi ca, tùy bút, tiểu thuyết, vẫn thấy sự có mặt của các cây bút tiền chiến. Nhất Linh, Nguyễn Vỹ sau 1954 tiếp tục cho xuất bản nhiều tác phẩm, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng tiếp tục làm thơ, Vũ Bằng viết và in liên miên. Nhưng ở Miền Nam sau 1954 có bao nhiêu nhà văn tiền chiến chuyên về phóng sự, họ đều ngưng bút. Trong các phóng sự gia xuất sắc hồi tiền chiến mà Vũ Ngọc Phan đã nói đến, hai vị còn sống đều vào Nam cả: Tam Lang và Trọng Lang. Triều Đẩu đã có thành tích trước 1954 ở Hà Nội. Triều Đẩu hồi mới vào Sài Gòn cũng viết phóng sự xã hội. Rồi sau nín bặt. Lớp già tuổi tác như là ngoại cuộc. Chiến trường là thuộc về một lớp người khác. Thực tại, cái thực tại khốc liệt đầy âm thanh cuồng nộ, đầy chết chóc máu me không phải là chỗ lảng vảng của các văn nhân luống tuổi. Mà phóng sự vào những năm cuối ở Miền Nam không bám lấy cái thực tại ấy thì còn chọn cái gì? còn gì quan trọng hơn?

Ký trong thời kỳ này có sự khác nhau giữa hai giai đoạn trước và sau 1963. Trong giai đoạn trước có ít, về sau thật nhiều: chính trường càng sâu đậm hồi ký càng nhiều, chiến trường càng sâu đậm phóng sự càng nhiều.

Trong cái giai đoạn đầu đề tài còn quanh quẩn ở những chuyện quen thuộc từ trước: chuyện hút xách ăn chơi (Hoàng Hải Thủy, Triều Đẩu), chuyện kháng chiến chống Pháp đã qua (Vũ Bình với Bảy Ngàn, máu và nước mắt, và nhiều phóng sự khác trên báo Tự Do). Về sau, ký bám sát hiện tại, thiên hẳn về đề tài chiến sự.

Trong giai đoạn đầu ký hòa hợp cùng các bộ môn khác, ở giai đoạn sau ký phát triển trong một bầu không khí riêng. Sau chiến tranh càng gây cấn, tình trạng an ninh trong nước càng suy kém, thì giới văn nghệ sĩ càng thu hút về Sài Gòn, càng cách biệt thực tại gay cấn của đất nước. Trong khi máu đổ xương phơi ở đại lộ Kinh hoàng, ở Khe Sanh, ở Long Bình... thì tại Sài Gòn thịnh phát một nền văn nghệ tiêu khiển, tràn đầy những sách Kim Dung. Quỳnh Dao, những chuyện ái tình mùi mẫn, chuyện đêm ngà ngọc v.v... Ký của Nhã Ca, của Dương Nghiễm Mậu, của Phan Lạc Tiếp, của Phan Nhật Nam, của Nguyễn Tú v.v... tách biệt hẳn ra ngoài bầu không khí tinh thần ấy.

Vào giai đoạn sau, Sài Gòn dần dần xa lạc cảnh đời thực của toàn quốc. Sài Gòn thành chỗ trú ẩn trốn lánh thực tế đau thương, ở đây là chỗ hoan lạc phè phỡn của một từng lớp giàu có tiền rừng bạc bể, là chỗ nhởn nhơ của những thành phần đứng ngoài cuộc chiến, ngày ngày tìm thú tiêu khiển, hoặc thở ra giọng phản chiến, hư vô, hoặc chống phá lung tung gây xáo trộn thường xuyên, hoặc kháo nhau về những giải pháp hòa hợp hòa giải không tưởng. Ở đây thành ra trung tâm giành giật của những khối quyền lực chính trị, tôn giáo, kinh tế, với những mưu mẹo âm hiểm... Từ các mặt trận hay trung tâm tạm trú của đồng bào tị nạn, về đến Sài Gòn như thế giới này sang thế giới khác. Từ thứ văn thơ của thành phần không tham dự đến loại ký của những tác giả vừa viết vừa chiến đấu hay sống sát cạnh chiến địa, sự xa cách cũng đại khái như vậy. Mặc cho những không đàm hư tưởng, những ướt át mê li, những viễn vông, những chuyển biến suy đốn của văn chương đô thị vào những năm cuối cùng, ký cứ một mực dấn thân, tích cực.

Những người trẻ tuổi trực diện với địch quân, họ cùng có một thái độ như nhau. Ký không có thứ ký phản chiến, không có thứ ký viễn mơ, không có ký tả khuynh, thân cộng, không có tinh thần chủ bại, đầu hàng, hòa giải hòa hợp trong ký, không có văn công chui vô nằm vùng trong ký.

Vào những ngày cuối cùng của Miền Nam, từng vùng lãnh thổ lớn lần lượt rơi vào tay địch, từng đơn vị lớn tan rã, nhiều giới chức chính trị, quân sự tìm đường thoát ra khỏi nước, trong khi ấy, Xuân Lộc và một số cứ điểm rải rác đây đó trên đất nước tiếp tục giữ vị trí. Người ta có thể nghĩ đến cái vị trí kiên cường của ký Miền Nam lúc bấy giờ.

Sau tháng 5, 1975, thật ít người viết ký đi thoát. Trong số ở lại, có kẻ bị tù đày điêu đứng mãi đến nay chưa được buông thả, có người rồi đành tự hủy mình ngay tại Sài Gòn.

Ngày nay, ngồi nghĩ và viết ba điều bốn chuyện về bộ môn ký, người viết không sao ngăn được ý nghĩ khỏi lan man vượt ra ngoài phạm vi văn chương nghệ thuật.

Cởi Mở

Mà ký Miền Nam vào giai đoạn sau, lắm khi quả không phải là chuyện văn nghệ. "Thưởng thức" nó như những tác phẩm văn nghệ, hoặc khen nó hay hoặc chê nó dở, nó cẩu thả v.v... có khi bất nhẫn.

Trước kia Vũ Trọng Phụng viết về chuyện lục xì, chuyện cơm thầy cơm cô, chuyện kỹ nghệ lấy Tây, Trọng Lang viết về những ông sư bà sãi bậy bạ với nhau, Tam Lang viết về giới phu xe v.v..., ấy là nhà văn viết về người khác, về... thiên hạ. Đàng này, những gì Phan Lạc Tiếp, Trang Châu, Phan Nhật Nam, Dương Nghiễm Mậu v.v... viết trong ký của họ là cái sống cái chết của bạn bè và của chính họ. Trường hợp khác hẳn.

Đến đây lại liên tưởng đến những cuốn ký bên phía Cộng Sản. Chắc chắn, ở bên nào lời nói chân thành của kẻ sống những giờ phút kinh hoàng ngoài mặt trận cũng cảm động. Tuy nhiên chuyện viết ký dưới chế độ Cộng Sản có khác ở Miền Nam chúng ta. Xuân Vũ kể lại hồi ông ở ngoài Bắc được đề cử đi tiếp xúc với một anh hùng gốc Miên tên là Sơn Ton để viết ký về anh hùng này. Sau một thời gian chung sống với nhau, Sơn Ton thực thà thú với Xuân Vũ là anh ta không hề biết tại sao mình thành anh hùng. Xuân Vũ dò lần lên trung đoàn mới hỏi ra nguyên do: người ta đem thành tích của cả huyện gán vào một mình Sơn Ton! Báo hại, sau vụ đón Sơn Ton bị bắt đi học xa, để tránh những gặp gỡ và tiết lộ tai hại.

Đối chiếu với những trò khéo lận như thế, ký Miền Nam thật đường đường chính chính. Không ai đặt đường lối, ra chỉ thị, cấp giấy tờ cho Phan Nhật Nam đi "ba cùng" với bất cứ nhân vật nào để viết ký cả. Phan Nhật Nam nằm trong tù "tranh thủ" chút thì giờ rảnh rỗi, viết cuốn Dọc đường số 1. Viết vì sau tám năm lính "chính cảnh đời vừa qua kích thích và ảnh hưởng trên tôi quá đỗi". "Thôi thì viết bút ký: Viết bút ký hay là một thứ cầu kinh trong một niềm cô đơn đen đặc, viết bút ký để thấy những giọt nước mắt vô hình tha hồ tuôn chảy sau bao nhiêu lần nín kín, viết bút ký như một tiếng nức nở được thoát hơi sau hàm răng nghiến chặt thấm ướt máu tươi từ đôi môi khô héo. Tôi viết bút ký như một tiếng thở dài trong đêm."

Sau khi xem qua những Sống như anh, Đất nước đứng lên... của văn học "giải phóng" rồi trở về với những trang phóng sự, ký sự của Phan Lạc Tiếp, Phan Nhật Nam, Dương Nghiễm Mậu, ta có cảm tưởng như khi mới vừa tiếp xúc với mấy anh điu-lơ bản xe hơi, anh brốc-cơ bản nhà, xong lại được về gặp vài "thằng" bạn cũ: họ bộc trực, họ ăn ngay nói thẳng, điều họ nói ra có cái mình đồng ý có cái không đồng ý nhưng lời nào cũng là lời để tin nhau. Nghe nhau như thế một lát, thấy đời ấm hẳn lên.

Trong ký Miền Nam cùng một chính biến mỗi người có thể nhìn từ một khía cạnh, kẻ tán thưởng người trách mắng, cùng một cảnh xuống đường một vụ chỉnh lý có người này ca ngợi nồng nhiệt người nọ phản đối hết mình. Trong ký của chúng ta, ngay của quân nhân nữa, cũng không thiếu những đoạn mỉa mai hằn học đối với tướng lãnh, bỉ báng các nhân vật lãnh đạo. Chết một anh binh nhì, một anh lính truyền tin bên cạnh, có khi tác giả chửi đổng, la toáng lên. Người viết ký của chúng ta có khi nhắng quá, nóng quá, cáu kỉnh quá. Nhưng bốc thơm nhảm nhí, tâng bốc, lươn lẹo thì không.

Đọc ký là cốt nhìn thấy thực tại cho đúng cho rõ, thì chắc chắn phải lấy làm thích thú thứ ký của những người cởi mở, chân thành, dù tính phổi bò và đôi khi có hơi ồn ào một chút (Võ Phiến, Văn Học Miền Nam, Tổng Quan).

Từ giai đoạn 1967-1975 đa số là ký sự chiến trường. Phần lớn tác gia là những người đã hoặc đang ở trong quân ngũ, từng tham gia chiến trận, hoặc tuy không khoác áo lính nhưng có dịp trải qua và chứng kiến viết lại trong tác phẩm. Các ký sự chiến trường thu hút nhiều người đọc có Đường Mòn Hồ Chí Minh của Phan Nghị, Hạ Lào Khó Quên của Nguyên Vũ.

Xuất bản thành sách trước năm 1975 có:

- Toàn Phong: Đời Phi Công (1959, giải Văn Chương Toàn Quốc năm 1961).

- Cao Văn Luận: Bên Giòng Lịch Sử (1965).

- Đoàn Thêm: Những Ngày Chưa Quên (nxb Nam Chi Tùng Thư, 1967).

- Kim Nhật: Về R (1967).

- Nguyên Vũ: Đời Pháo Thủ (1967).

- Phan Lạc Tiếp: Bờ Sông Lá Mục (1969).

- Dương Nghiễm Mậu: Địa Ngục Có Thật (nxb Văn Xã, 1969).

- Nhã Ca: Giải Khăn Sô Cho Huế (nxb Sống Mới, 1969).

- Trần Văn Thái: Trại Đầm Đùn (1969).

- Trang Châu: Y Sĩ Tiền Tuyến (1970).

- Lê Tử Hùng: Bốn Tướng Đà Lạt (nxb Đồng Nai, 1970), Những Cái Chết trong Cách Mạng 1-11-63 (nxb Đồng Nai, 1971)..

- Nguyên Sa: Vài Ngày Làm Việc Tại Chung Sự Vụ (nxb Trình Bày, 1972).

- Phan Nhật Nam: Dọc Đường Số 1 (1970), Mùa Hè Đỏ Lửa (1972), Tù Binh và Hòa Bình (1974).

- Phạm Huấn: Một Ngày Tại Hà Nội (1974).

- Xuân Vũ: Đường Đi Không Đến (1974).

- Trương Duy Hy: Tử Thủ Căn Cứ Hỏa Lực 30 Hạ Lào.

Ở hải ngoại từ 1975 có rất nhiều bài bút ký chiến tranh của các quân nhân di tản ra nước ngoài đăng tải trên nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa, các đặc san của binh chủng Nhảy Dù, Thủy Quân Lục Chiến, Biệt Động Quân, Thiết Giáp, Pháo Binh, Biệt Kích Dù, Không Quân, Hải Quân, v.v. Tác phẩm xuất bản tại hải ngoại có:

- Phạm Kim Vinh: Cái Chết của Nam Việt Nam: Những Trận Đánh Cuối Cùng (nxb Xuân Thu, 1988)

- Duyên Anh: Sài Gòn Ngày Dài Nhất (nxb Xuân Thu, 1988)

- Hoàng Khởi Phong: Ngày N+...(nxb Văn Nghệ, 1988)

- Phạm Huấn: Cuộc Triệt Thoái Cao Nguyên 1975 (nxb Dat, Inc., 1987), Những Uất Hận Trong Trận Chiến Mất Nước 1975 (tác giả xuất bản, 1988), Trận Hạ Lào 1971 (nxb PC Art, 1990).

Trần Bích San

Nguồn: Việt Nam Văn Học Sử

Nxb Cỏ Thơm, 2021

Cùng Tác Giả:

- Ký Sự Trần Bích San Khảo luận

- Tùy Bút Trần Bích San Khảo luận

- Giáo Dục Quốc Gia (1945 - 1975) Trần Bích San Khảo luận

- Các Nhà Văn Nữ Chữ Việt (Chữ Nôm Và Chữ Quốc Ngữ) Trần Bích San Khảo luận

- Bài "Tựa" trong Việt Nam Văn Học Sử Trần Bích San Khảo luận

- Nguyễn Bá Trác (1881-1945) Trần Bích San Khảo luận

- Tự Lực Văn Đoàn Tập Đại Thành Chữ Văn Quốc Ngữ Trần Bích San Khảo luận