22-10-2026 | VĂN HỌC

Báo Chí Hải Ngoại Thời Đầu (1975 - 1979)

  NGUYỄN VY KHANH

Biến cố ngày 30-4-1975 đã chấm dứt một cuộc chiến huynh đệ tương tàn, cho “người ngoài" và những chủ nghĩa trần gian ngắn hạn. Báo-chí Việt-Nam Cộng-Hòa, ở miền Nam, đã bị cấm, đốt, tiêu diệt, do đó đã theo người tị nạn ra hải ngoại, và một sinh hoạt báo chí cùng một nền văn học không cộng sản tiếp nối nền văn học khai phóng, dân chủ tự do cùng với các sinh-hoạt chính-trị, xã-hội của con người miền Nam. Các báo và tạp-chí thời đầu đã là cái nôi xuất hiện những nhà văn mới, chống Cộng, như Giang Hữu Tuyên, Vũ Kiện, Bắc Phong,... sau thêm Nguyễn Ngọc Ngạn, Võ Kỳ Điền, Nguyễn Văn Ba, Tưởng Năng Tiến, Võ Hoàng, v.v... bên cạnh những nhà văn đã từng nổi tiếng hoặc hoạt động trước năm 1975 ở quê nhà.

Với văn học chữ quốc-ngữ thì ngay từ thời bình minh của nền văn-học, báo-chí đã là đất nẩy mầm và song hành với sinh hoạt văn-học nghệ thuật. Ra đến hải-ngoại, báo chí của người Việt ban đầu tiếp tục “sứ mạng” đó nhưng dần về sau này thì tách rời hẳn sinh hoạt văn-học đúng nghĩa (còn lại dịch vụ in và đại lý bán sách)!

Về báo chí lưu vong của người Việt sau ngày 10-4-1975, một trong những tờ báo đáng gọi là mở đầu, đi tiên phong là Chân Trời Mới ra đời ngay đầu tháng 5-1975 (số 1, ngày 2-9-1975) ở trại tị nạn đảo Guam rồi ở trại Pendleton, CA, nhưng in ấn thành báo phải xem tờ Đất Mới của Huy Quang Vũ Đức Vinh và Thanh Nam xuất bản ở Seattle, WA tháng 7-1975, Trắng Đen, tuần báo, số 1 ra ngày 6-3-1976, của Việt Định Phương và tờ Hồn Việt của Nguyễn Hoàng Đoan tháng 11-1977, là những tờ báo đầu tiên của người Việt tị nạn, lưu vong – vì trước đó đã có một số báo-chí của sinh viên và Việt kiều quốc-gia cũng như cộng-sản: trước năm 1975, Tổng hội Sinh viên Việt-Nam tại Mỹ có tờ đặc san Sinh Viên ở Washington D.C., của các sinh viên một thời như Nguyễn Đình Hoà, Đàm Trung Pháp, Nguyễn Hữu Trí, v.v... Lá Thư Việt Kiều của Hội Ái hữu Việt Kiều (có English Supplement) tại Hoa-Thịnh-Đốn từ 8-1956. Riêng sinh viên Công giáo du học ở Bắc Mỹ năm 1951 đã lập hội và ra tờ Chuông Việt ở Chicago để nối sợi dây liên lạc – thời của những sinh viên Đỗ Trọng Chu, Nguyễn Gia Hiến, Nguyễn Thái, Bùi Kiện Thành, Nguyễn Văn Thơ, Phó Bá Long, Huỳnh Văn Lang,... và nhiều linh mục, tu sĩ. Ngoài ra còn có các bản tin bằng tiếng Anh như Vietnam News, the voice of non-communist Vietnamese số 1, 25-9-1977, v.v... Ở Bỉ có tờ Khai Phóng của Nhóm Sinh viên Việt-Nam tại Louvain từ 1971 ra được 5 số, ngưng 1972. Ở Pháp có tờ Thông tin Sinh viên (tiền thân của tờ Nhân Bản, 1977) của sinh viên quốc gia và Đoàn Kết của Việt-kiều thân Cộng từ thời Mậu Thân 1968. Ở Canada, nếu sinh-viên đại học ở thủ đô Ottawa từng có tờ Tấc Đất thì thủ đô tỉnh bang Québec có tờ đặc san Đất Lạnh / Terre Froide của Hội Việt kiều Québec bất định kỳ từ thập niên 1960, lúc đầu là tiếng nói sinh-viên Việt-Nam Cộng-Hòa theo học tại đại học Laval gồm “quốc-gia” và “thân Cộng, phản chiến” lúc lằn ranh chưa rõ (trong Ban biên tập từng có Lương Châu Phước), sau trở thành tiếng nói của Việt kiều (từ biến cố tháng Tư 1975) và cựu sinh-viên “quốc-gia”.

Chân Trời Mới là tờ báo in/giấy bắt đầu từ đảo Guam nhưng đặc biệt là những người chủ động biên tập như Phạm Kim Khánh sau đó di tản qua nhiều nước khác nhau, họ tiếp nối tiếng nói tị nạn qua báo-chí. Ở Úc tiếp nối ra tờ Người Việt Tự Do số đầu ra ngày 01/11/1975 nhưng không sống được lâu. Nhóm thứ hai khá đông đảo ở Hoa-Kỳ, tiếp tục ra tờ Đất Mới / New Land, bán nguyệt san phát hành ở Seatlle WA. Nhóm Montréal (Canada) dùng lại tên Chân Trời Mới làm “tiếng nói của những người yêu chuộng hoà bình đấu tranh cho tự do dân chủ thực sự" - sau giao lại cho nhóm Dân Quyền. Trương Trí Vũ biến thành tờ Dân Quyền. Chân Trời Mới chủ nhiệm ký Lam Khê, chủ bút Việt Doãn, tổng thư ký Nguyễn Đình (vào giai đoạn đầu các nhà báo và tranh đấu chính trị thường ký biệt hiệu hơn là dùng tên thật - lý do khác với việc dùng biệt hiệu, tên giả để chống phá nhau trên báo chí sau đó và qua Internet của thời nay), số đầu ra ngày 1-9-1975, đến số 24 (12-1977) thì đình bản, xong “sứ mệnh chuyển tiếp” “đánh dấu sự thành công của nỗ lực kết hợp các anh chị em cùng chí hướng” và chuyển thành tờ Dân Quyền cho 'giai đoạn đấu tranh mới' “tiếp nối nỗ lực đấu tranh cho quyền làm người của nhân dân ta” (Trích Quan điểm, số 24) như sẽ nói ở phần sau.

Đất Mới / New Land, bán nguyệt san phát hành ở Seatlle WA, khổ tabloid song ngữ Anh-Việt, số đầu tháng 7-1975, số cuối 241 (1987), xuất-bản với trợ cấp của Chương trình Tỵ Nạn tiểu bang Washington, Huy Quang Vũ Đức Vinh thành lập và chủ-nhiệm chủ- bút, Thanh Nam tổng thư ký, Nguyễn Văn Giang trị sự (Executive Editor) phụ trách hình thức, lên trang và phát hành. (Thanh Nam mất ngày 2-6-1985 và Huy Quang Vũ Đức Vinh mất 9-12-2005). Mai Thảo phụ trách tòa soạn (Editor) hai năm trước khi về Quận Cam tục bản tờ tạp-chí Văn. Phần tiếng Anh do Phạm Xuân Vinh làm Editor. Những người viết chính: Huy Quang, Nguyễn Văn Giang, Túy Hồng, Phan Lạc Tiếp, Trần Thị LaiHồng, Nguyễn Thanh Trang, sau thêm Mai Thảo, Võ Đình, Nhất Tuấn,... Trên tờ báo này, lần đầu tiên có bài viết từ trại tỵ nạn ký tên Tưởng Năng Tiến. Vũ Đức Vinh mục Người Trung Niên, và giải đáp thắc mắc liên quan đến chương trình tỵ nạn, vấn đề tạm trú, định cư. Thanh Nam phụ trách các mục văn học nghệ thuật Hồn Xưa Tiếng Xưa, Sinh hoạt Văn Nghệ, Góp Vần Họa Điệu, Làng Say Xướng Họa, Chuyện Quanh Bàn Nhậu và Điểm sách,... dưới nhiều bút hiệu như Việt Trần (như ông từng buồn đau cho biết đổi ngược họ tên cha mẹ đặt - Viễn Khách), Tiểu Lưu Linh, Đồ Say. Túy Hồng phụ trách mục Đất Mới Đời Mới Người Vẫn Cũ, đăng các truyện dài Sạn Đạo và Tay Che Thời Tiết, và sự có mặt của Nguyên Phong và Nguyễn văn Nha. Đất Mới dùng máy điện tử IBM có quả cầu với chữ không dấu và phải bỏ dấu bằng bút nhỏ nét.

Ở các trại tị nạn trên đất Hoa-Kỳ cũng đã có những bản tin báo-chí phần chính để giúp người mới đến và chờ định cư ở Mỹ: Florida, căn cứ Eglin Air Force có tờ cùng tên Đất Mới/New Land xuất-bản từ 15-5-1975; Fort Chaffee ở Arkansas có tờ Tân Dân/New People từ 4-5-1975 và tờ Helping Hand từ 2-5-1975; Fort Indiantown Gap ở Pennsylvania có Đất Lành/Good Land từ 14-6-1975; Camp Pendleton ở California có Thông Báo/Vietnamese Newsletter từ 5-1975,

Hồn Việt-Nam của Minh Đức Hoài Trinh số 1 ra ngày 15-10- 1975, ở Paris (Pháp) cũng như Quê Mẹ của Võ Văn Ái năm 1976 tại Gennevilliers ra được một số, vì là của những người đã ở sẵn ở ngoài, chỉ có thể xem là tiếng nói yêu nước, nhớ nước, nói đến hòa bình và chiến-tranh như biến cố, sự kiện,... Hồn Việt-Nam bộ mới với số ra tháng 10-1977 mới trở thành tờ báo đấu tranh chính-trị với ban biên-tập mới có sự tăng cường của Trần Tam Tiệp, Vũ Phong, Phạm Hữu. Như vậy, từ ý tưởng tái thiết đất nước sau chiến-tranh, báo đi đến chỗ đối đầu chính-trị và đấu tranh cho quê-hương! Các cây viết cộng tác trước sau phần lớn sống ở Bắc Mỹ như Trường Sơn, Du Tử Lê, Lê Tất Điều, Kiều Phong, Hư Trúc, Mai Khuê, Trần Tam Tiệp, Võ Văn Hà, Phạm Nam Sách, Phạm Cao Dương, Thằng Bờm, Bồ Hòn, Đạo Cù, Phạm Hữu, Nguyễn Hữu Ích, Vũ Phong... Hồn Việt-Nam theo thiển ý không thể là xem là tờ báo tị nạn tiên phong như Thụy Khuê đã đề cập trong bài “Hai Mươi Lăm Năm Văn Học Việt-Nam Hải Ngoại 1975-2000” (99), tiên phong ở Pháp thì đúng hơn.

Lửa Việt, bán nguyệt san, số 1 ra tháng 9-1975, vùng thủ đô Washington D.C., do Nguyễn Ngọc Bích chủ biên. Bài vở được đánh máy trên giấy stencil rồi in roneo, với sự cộng tác của những nhà văn, nhà báo quen thuộc trước 1975 như Nghiêm Xuân Hồng, Ngô Vương Toại, Lê Tất Điều, Trùng Dương, Phạm Trần, Mặc Đỗ, Trần Phong Vũ, Võ Phiến, Hà Mai Phương, Vi Khuê, Viên Linh,... [Theo Viên Linh trong bài “40 Năm văn học hải-ngoại, 1975-2015” trên báo Người Việt 8-4-2015, thì “tờ “Lửa Việt Xuân Bính Thìn (1976)” là giai phẩm văn nghệ đầu tiên của Văn Học Hải Ngoại. Tờ giai phẩm ấy in như một tờ báo Xuân của miền Nam, cái khác chính yếu là nhận định của các nhà văn nhà thơ cộng tác về đất nước người, về tâm sự lưu vong. Tháng 4 này 2025, hình dung tổng quát về 50 năm Văn Học Hải Ngoại, tốt nhất xin hãy bắt đầu tìm hiểu nền văn học ấy bằng những sáng tác nhận định đầu tiên xuất hiện trong năm lưu vong đầu tiên. Sáng tác có: Nghiêm Xuân Hồng: Xuân Thực hay Xuân Mộng, tùy bút - Mặc Đỗ: Cái Áo Len Màu Rêu, truyện ngắn - Hùng Lân (nhạc sĩ): bản nhạc Tuyết Rơi - Võ Phiến: Mưa Giăng Tuyết Đổ - Viên Linh: Cố Hương, thơ - Trần Phong Vũ: Về Một Cái Hẹn Nơi Quê Cũ, truyện ngắn - Nguyễn Đức Nam: Mùa Xuân Không Trở Lại, truyện ngắn - Kim Y: Hờn Vong Quốc - Vi Khuê: Hoang Vu - Huyền Vũ (ký giả thể thao): Hướng Nhớ Người Đi”].

Trắng Đen, tuần báo, số 1 ra ngày 6-3-1976, ở La Crescenta CA, của Việt Định Phương, tục bản nhật báo thời trước 4-1975, đến số 51 (1977) ngừng, ra bộ mới số 1 kéo dài đến số 237 (1983). Cộng tác có Tử Vi Lang, Đinh Văn Ngọc,... Việt Định Phương bí danh Phạm Trúc Việt tham gia Chí Nguyện đoàn Hải-ngoại Phục quốc (từ 1978) và có lúc tờ Trắng Đen ủng hộ kháng chiến, ông mất ngày 10-2-2010.

Văn Nghệ Tiền Phong bán nguyệt san tục bản ở Arlington VA thành “tờ báo của mọi gia-đình Việt hải-ngoại”, số đầu ra dịp Xuân Bính Thìn (1976), chủ-nhiệm vẫn là Hồ Anh Nguyễn Thanh Hoàng, và sau khi ông mất (2004), chủ-nhiệm ghi là Thủy Tiên. Từ những số đầu có sự cộng tác của Tử Vi Lang, Thanh Tân, Trúc Sỹ, Nguyễn Sơn, họa sĩ Hĩm và các nhà văn Võ Phiến (dùng biệt hiệu), Nguyên Sa (ký Đoàn Vũ), Hoàng Anh Tuấn và Túy Hồng. Đây là tờ báo bán mạnh với ẩn bản có lúc lên đến hơn 10 ngàn số (và có thể 25 ngàn) và sống lâu nhất ở hải ngoại cho đến nay, nhắm thông tin đại chúng, thời sự chính-trị và kiến thức phổ thông, tiểu-thuyết từng kỳ bình dân hoặc võ hiệp, quái dị. Báo tổ chức các “Giải Truyện Ngắn VNTP”, Võ Phiến làm trưởng Ban Tuyển Chọn (sau xuất-bản như tập truyện Trừng Phạt). Về sau công ty Tienphong Inc. ra thêm tờ Tiểu Thuyết Nguyệt San do Tạ Quang Khôi phụ trách lúc đầu, Hà Bỉnh Trung thay thế, khổ sách chuyên về thơ văn và tiểu thuyết đại chúng. Nhân viên và cộng tác viên bị ám sát: Đỗ Trọng Nhân, Lê Triết hiệu Tú Rua và phu nhân (22-9-1990),...

Bút Lửa, “tiếng nói của những tâm hồn Việt Nam bất khuất muôn đời”, ra mắt khoảng cuối năm 1976, Lê Tất Điều chủ trương chủ nhiệm Hoàng Kỳ, chủ bút Bạch Hổ, tổng thư ký Trần Phong Kiếm, thư ký tòa soạn Hoàng Phú, ban cố vấn gồm Nguyên Sa, Võ Phiến, Phạm Kim Vinh, Kiều Phong, Giao Chỉ, Bồ Đại Kỳ, Lưu Trung Khảo, Cao Bồi già. Tờ báo phúng thích thời sự và nhân-vật, với đặc điểm là tên toàn là bút hiệu: Ngụy Trúc, Hũ Chìm, Tiêu Lang, Cao Thủ, Hoàng Phú, Nguyễn Quang Kỳ Sửu, Lão Ông Di Tản rực rỡ tên vàng, Lạc Việt, Thí Mạng Cùi, Bỏ Đi Tám, Húc Mệt Nghỉ, Khò Khè, Cà Chớn, Chịu Chơi, Đầu Bò, Văn Nhân Rửa Chén, Thi Sĩ Bán Cà Rem, Láng Coóng, Móc Trâu Lăn, Bạch Hổ, Quả Da, Đại Lực Sĩ–Đạo Cù, Bê Bình Phương Chàm Dàm,. Với ngôn ngữ của báo-chí và phóng sự của thời trước 1975, "Kể từ số 7, Bút Lửa trở thành bán nguyệt san. Đó là điều nhóm chủ trương chúng tôi không dám hy vọng trước nay chừng vài tháng. Hẳn quý vị còn nhớ, sau khi Bút Lửa ra đời, nhiều bạn lấy làm thắc mắc. Tại sao trên số 1 không nêu định kỳ xuất bản? Đây là báo niên san hay quý san? Là nguyệt san hay tuần san? Một tháng một lần hay một năm vài lần? Cái làm bạn đọc thắc mắc cũng là nỗi lo của chúng tôi, không biết một năm có thể in được mấy số, không biết mỗi số in nổi mấy nghìn tờ? không biết duy trì tờ báo sống nổi được bao nhiêu?”. Với 12 số, tờ này có mặt khá ngắn ngủi với làng báo hải-ngoại.

Quật Khởi nguyệt san, “cơ quan ngôn luận của những người Việt tranh đấu cho dân chủ, tự do, tiến bộ” ra mắt tháng 3-1976.

Người Việt Tự Do, cơ quan ngôn luận của Tổ chức Người Việt Tự Do (được thành lập ngày 1-11-1975, sau là Lực lượng Quân Dân Việt-Nam Hải-ngoại) của Đỗ Thông Minh (Ngô Chí Dũng?), Ban biên tập hùng hậu nhưng không ghi chủ-nhiệm chủ-bút, phát hành từ Nhật-Bản, từ 1976 và ngưng năm 1981 khi tổ-chức sát nhập Mặt Trận Quốc-Gia Thống Nhất Giải Phóng Việt-Nam của HCMinh. Ngoài ra tờ nguyệt san cùng tên Người Việt Tự Do phát hành ở Campbell CA ngưng sau số 81 để ra tờ Kháng Chiến cơ quan Tuyên vận của Mặt Trận Quốc-Gia Thống Nhất Giải Phóng Việt-Nam - như vậy, tờ Kháng Chiến xuất-bản tại San Jose CA, lúc đầu in 10.000 bản cho mỗi số và Đỗ Thông Minh từ Nhật sang làm Chủ Nhiệm kiêm Chủ Bút, đến 1983 có khủng hoảng, ký giả Lê Thiệp thay thế đảm trách một năm rồi giao lại ông Huỳnh Lương Thiện cho đến khi xảy ra cuộc khủng hoảng Mặt Trận bể làm hai giữa ông PV Liễu và ông HC Minh. Báo có bài vở của Trùng Dương, Võ Hoàng, Bắc Phong,... Nhóm còn mở nhà xuất-bản Đồng Tiến và Mặt Trận còn tổ chức giải Văn học Nghệ-thuật Quốc khánh Việt-Nam “để tuyên dương những tác phẩm văn học nghệ thuật đóng góp vào việc xây dựng và vun bồi chí khí dân tộc trong giai đoạn đấu tranh hiện nay”.

Hồn Việt số 1 ra tháng 11-1977, số cuối 35 năm sau, đình bản hẳn sau số tháng 6-2012. Nguyễn Hoàng Đoan chủ-nhiệm, Phạm Kim Vinh chủ-bút thời đầu, Thanh Nam phụ tá chủ-nhiệm chủ-bút, Nguyễn Hữu Đông tổng-thư ký, về sau Võ Phiến thay Thanh Nam và Lễ Tất Điều làm tổng-thư-ký - và sau, Long Ân thay thế. Sang năm 1978, báo bán cho Đỗ Ngọc Tùng của nhà xuất-bản Đại Nam thì Mai Thảo về làm chủ-bút, tổng-thư-ký vẫn là Long Ân. Đến 1982, Ngọc Hoài Phương thay Mai Thảo và cuối cùng năm 1990, Ngọc Hoài Phương mua lại tờ báo và giữ cho đến ngày đình bản với phụ tá chủ nhiệm Trần Kiêm Thêm, chủ bút Vương Trùng Dương, phụ tá chủ bút Ngô Văn Quý, tổng thư ký tòa soạn Việt Dzũng (từ 1992 đến số cuối). Những người cộng tác lúc đầu có Phạm Kim Vinh, Lê Tất Điều, Nguyên Sa, Đỗ Ngọc Yến, Cao Tiêu, Du Miên,... Theo nhà báo Long Ân Lê Nguyên Long, Hồn Việt là “tờ báo đầu tiên của người Việt tị nạn”, manh nha từ trại Fort Chaffee và do nhà in Thủy Quân Lục Chiến Mỹ ở San Diego in ấn (X. Người Việt, Xuân Quí Mùi 2003, tr. 116).

Quê Mẹ, xuất-bản năm 1976 tại Gennevilliers, sau một số đầu thì ngưng và chỉnh đốn lại thành tạp-chí, Võ Văn Ái chủ-nhiệm, Ỷ Lan tổng-thư-ký, với sự cộng tác của Từ Nguyên, Hồ Trường An, Nguyễn Hưng Quốc,... Dưới tiêu đề “Quê Mẹ” có thể đọc được như sau: “Như chim hồng chim lạc. Dù lưu lạc mười phương, chúng ta vẫn bay mãi trên vùng trời quê hương. Đuôi xoè đóa sen, lưng chở núi, lòng ôm mặt trời, đôi mắt trừng trừng nhìn hư không xanh, và đôi cánh lộng làm rơi rụng nghìn dặm cách chia”. Thời đầu được người đọc và thức giả nồng nhiệt đón nhận nhờ sự cộng tác của nhiều cây viết nổi tiếng và nội-dung về vấn đề thời sự Việt-Nam, vượt biên, v.v... nhưng càng về sau người chủ trương gần như đơn thân bao sân và báo ra bất thường hơn. Có một thời có thêm ấn bản Hoa-Kỳ. Tờ Quê Mẹ của Võ Văn Ái và Ủy-Ban Bảo Vệ Quyền Lợi Người Việt-Nam (từ 1977) vừa đại diện Văn Phòng Thông Tin Phật Giáo Quốc Tế và Giáo Hội Phật Giáo VN Thống Nhất tại hải ngoại, tranh đấu cho nhân quyền, tường trình trước diễn đàn LHQ về những vi phạm ở VN, phổ biến tin và bài từ trong nước gửi ra. Lúc đầu là “bán nguyệt san thông tin, văn-hóa và liên lạc người Việt hải-ngoại”, khổ tabloid lớn (“Văn-nghệ sĩ sau ngày đi đăng ký” của Đinh Xuân Thu, số 11-15, năm 1977); sau đổi khổ A4 và là “cơ sở văn-hóa và liên lạc người Việt hải-ngoại” có sự cộng tác của nhiều văn-nghệ sĩ và một thời nội dung văn-học đáng kể, sau chính-trị, tôn giáo nhiều hơn và mất đi nhiều cộng tác viên. Số cuối 153-154 ra tháng 2-2000.

Đuốc Tuệ / Torch of Wisdom do Buddhist Congregational Church of America/Chùa Phật-giáo Việt-Nam tại D.C. Hoa-Thịnh-Đốn, ra đời tháng 5-1976 với ban biên tập trong ngoài giới cư sĩ: Thích Giác Đức, Thích Nhất Hạnh, Thích Thanh Đạm, Hoàng Văn Chí, Nghiêm Xuân Hồng, Ngọc Dũng, Trương Cam Khải, Vũ Khắc Khoan, Mặc Đỗ, Võ Phiến, Trùng Dương, Cung Tiến, Thanh Nam, Túy Hồng, Nguyễn Ngọc Bích, Duy Thanh, Tăng Xuân An, Vũ Phan, Viên Linh,...

Tin của Giáo Xứ Việt Nam Paris ra số 1 nhân Giáng sinh 25-12-1976, ban đầu 4 trang A4, biên tập: Lm. Ngô Duy Linh, …

Việt-Nam Hải Ngoại ở San Diego CA, do Đinh Thạch Bích đứng đầu nhóm chủ-biên, Vũ Lục Thủy phụ trách tòa soạn, số 1 năm 1977 và đình bản năm 1993. Cộng tác có Cao Tiêu, Linh Bảo, Phan Lạc Tiếp, Vĩnh Hảo, Nhị Lang, Đỗ Hữu Tài, Phạm Nam Sách, Nguyễn Văn Chức, Thái Lân, Đỗ Mậu, Lê Văn Khoa, Trần Diệu Hằng, Trùng Dương, Du Tử Lê, Hà Thế Ruyệt, Trần Tam Tiệp, Trần Mộng Tú, Trang Châu, Hạo Chu (phóng sự Trai Giao Chỉ, gái Cờ Huê), v.v... Tiếng nói ngoại vi của Lực Lượng Quân Dân Việt-Nam (Cờ Vàng là cơ quan chính thức, 1977-1981).

Hiện Diện, Nội san Công Giáo Việt Nam tại Pháp / Bulletin d'information des Catholiques Vietnamiens en France, bán nguyệt san số 1 ra tháng 11-1977.

Hoài Hương, ra ngày 15-11-1977, Quốc Nam chủ bút với các cây viết loan báo trước như Cao Thế Dung, Trần Phong Vũ, Du Tử Lê, Diễm Châu, Bảo Vân, Ngọc Dũng, Xuân Vũ, Trần Đình Ngọc, Thái Dương, Nguyễn Ngọc Liên, Tâm Chúng và ba họa sĩ Phạm Thông, Nguyễn Hệ và Đào Vĩnh San. Không sống lâu.

Văn Học Nghệ Thuật số ra mắt tháng 4-1978, do Võ Phiến chủ-nhiệm và Lê Tất Điều chủ-bút, trị sự họa sĩ Lâm Triết, giám đốc kỹ thuật Trần Đình Long, địa chỉ liên lạc ở San Diego CA. Trích lời mở đầu trong số ra mắt:

“... Báo Việt Ngữ ở hải ngoại quả thật đã nhiều, hầu hết chú trọng vào tin tức thời sự và các vấn đề chính trị (...) Tuy vậy 3 năm sau biến cố tháng 4-1975, cuộc sống ly hương dần dần khiến nhận thấy ngoài thời sự chính trị ra chúng ta còn có những nhu cầu tinh thần khác khá khẩn thiết để có thể tiếp tục sống đời đáng sống. Người Việt tị nạn rồi có ngày trở về? Ngày nào? Trong khi chờ đợi để làm ăn sinh sống chúng ta chấp nhận để hòa đồng với xung quanh đến mức độ nào? Sự hòa đồng sẽ thực sự tuần tự trong bao lâu? Chúng ta nhất quyết giữ lại những gì của dân tộc tính? Bằng cách nào? V.v...” (Tr. 3).

Số đầu trên bìa báo ghi “Tạp-chí văn-nghệ đầu tiên của người Việt hải-ngoại”, 94 trang, giá $2US, với sự có mặt của Võ Phiến, Mặc Đỗ, Lê Tất Điều, Phạm Duy, Phạm Tăng và Hoàng Dung. Ngoài truyện ngắn, thơ, truyện dịch còn đăng bản dịch Anh ngữ cuốn Ngưng Bắn Ngày Thứ 492 | The 492nd Day of the Cease-fire của Lê Tất Điều. Mỗi số in khoảng 700 bản, ra được 13 số, ngưng với số tháng 8-1978.

Bộ mới, số đầu ra tháng 5-1985 với chủ-nhiệm Võ Phiến, chủ bút Lê Tất Điều và Nguyễn Mộng Giác tổng thư ký - Thư Chủ Nhiệm Võ Phiến “thay mặt Ban Chủ Xướng”:

“Cách đây bảy năm tù Văn Học Nghệ Thuật ra đời, vì một nhu cầu tinh thần của cộng đồng lúc bấy giờ chưa được đáp ứng. Lúc bấy giờ hoàn cảnh sinh hoạt của cộng đồng ta hãy còn khó khăn về mọi phương diện. Tờ báo loay hoay với một số người cầm bút hãy còn ít ỏi, trình diện cùng độc giả tại chợ búa lẫn lộn cùng rau mắm vì chưa có nơi nào có hiệu sách báo, từ trang đầu tới trang chót không có lấy một cái quảng cáo vì tình trạng kinh doanh của bà con ta hãy còn phôi thai v.v..Trong hoàn cảnh ấy chúng tôi chỉ duy trì tờ báo được non một năm rưỡi. Bây giờ, mười năm sau cuộc di cư, tình hình sinh hoạt cộng đồng ta đã đổi khác, tình hình giới cầm bút của chúng ta tại hải ngoại cũng đã đổi khác một cách thuận lợi. Chúng tôi quyết định tiếp tục công việc năm xưa, vì nghĩ rằng một công việc trót khởi xướng, một tờ tạp chí trót ra đời là một cam kết không thể bỏ dở dang mà vẫn an lòng...” (Tr. 1).

Số cuối bộ mới là số 8&9 (12-1985/1-1986), với sự có mặt của 19 văn-nghệ sĩ, nhường chỗ cho tạp-chí Văn Học tháng 2-1986 - số đặc biệt về thi ca.

Dân Quyền “nguyệt san thông tin nghị luận, tiếng nói của người Việt đấu tranh cho dân quyền”, chủ trương “góp mặt trên làng báo hải-ngoại như một diễn đàn, một cơ sở thông tin nghị luận, một phương-tiện trao đổi ý kiến để tiến tới việc thống nhất tư tưởng và hành động với các tổ chức, các đoàn thể bạn trong dòng vận động cách-mạng dân tộc cứu nước và dựng nước” - chủ trương và nội dung trùng hợp với đa số các cơ quan truyền thông khác ở nhiều nước, riêng ở Montréal thì nhóm chỉ thu phục được một số nhỏ cùng tin tưởng lúc đầu vì ngoài nhóm còn có ít nhất 2 khuynh hướng đấu tranh chính trị khác, nhóm Dân Tộc-Hành Trình-Focus Vietnam và nhóm Vượt Biển-Nắng Mới-Kháng Chiến. Tờ Dân Quyền số 1 (Xuân Mậu Ngọ) ra đầu tháng 2-1978 đến số 106 ra tháng 6-1987 thì ngưng mặt báo chí, thông tin văn nghệ để tham gia các liên minh và mặt trận đấu tranh trên các diễn đàn hải ngoại, và nay đã rơi vào quên lãng. Lúc đầu ghi là do một Ủy ban thực hiện nhưng trong thực tế chủ-biên gồm Trương Trí Vũ, Trần Hà Việt với sự góp mặt của Bắc Phong, Lạp Chúc (Nguyễn Huy), Vũ Kiện, Đoàn Văn Toại, Nguyễn Ngọc Ngạn, Võ Kỳ Điền,... Ngoài một số nhận định chính-trị theo thời sự, nhiều bài lấy lại từ tài liệu và tác phẩm đã xuất-bản như các biên-khảo chính-trị, danh nhân, học tập cách mạng và tiểu thuyết của Nhất Linh; riêng nhà văn Phan Nhật Nam lúc bấy giờ còn ở trong nước qua Đào Vũ Anh Hùng đã công bố toàn tập Nhật ký trong lao tù cải tạo (các số 39.42, năm 1981).

Người Việt, tuần báo, từ 1-12 1978, ở San Diego rồi Santa Ana vùng Nam California từ 22-3-1981, do Đỗ Ngọc Yến và Du Miên thành lập. Số đầu 4 trang, sau thêm phụ trang English section, ngoài ra có trang song ngữ Tuổi Trẻ do Việt Dzũng phụ trách. Đến 1985 cải thành nhật báo – thứ hai của người Việt hải ngoại. Hoàng Khởi Phong phụ trách trang “Văn Học Nghệ Thuật”. Sau này có những sự việc, hình ảnh, bài vở gây nghi ngờ trong giới người Việt tị nạn khiến có lúc bị tẩy chay, biểu tình phản đối.

Hành Trình xuất-bản 2 năm 1978-1979 ở vùng Washington D.C., chủ-nhiệm chủ-bút Cao Thế Dung, tổng thư ký Nguyễn Lương Sơn, với các chủ biên cho 4 phần Tin tức chính-trị, Văn-học nghệ- thuật, Tổng quát và Phụ nữ-Thanh thiếu niên.

Việt-Nam Tự Do của Cộng Đồng Việt Nam Tự Do tại Hawaii, xuất-bản từ ngày 18-11-1978 đến năm 1985, ra được 64 số.

Văn Hiến, “tập-san văn hóa xã-hội” xuất-bản ở Los Angeles CA, chỉ ra được 1 số đầu tưởng niệm thi hào Nguyễn Du năm 1979, giáo sư Phạm Biển Thước chủ trương, Đào Đăng Vỹ cố vấn, với sự cộng tác của phần lớn giáo-sư như Bùi Hữu Sủng, Dương Đình Khuê, Nguyễn Ngọc Huy, Lm. Nguyễn Phương, các BS Hoàng Văn Đức, Trần Ngọc Ninh, nhà báo Tử Vi Lang và Võ Phiến, Nghiêm Xuân Hồng, ...

Thời Tập tựa báo tái xuất ở hải-ngoại, Santa Ana CA, nhưng nội-dung thành “tạp-chí văn-học đạo-học nghệ-thuật”, Viên Linh và Nguyễn Hữu Hiệu chủ biên, số ra mắt tháng 4-1979 ở vùng Washington D.C. đình bản sau 5 số, năm 1990 vực sống lại và vẫn không được lâu, đình bản hẳn năm 1991 với số 12.

Nguyễn Vy Khanh

[Văn-học Việt-Nam 50 Năm Hải ngoại. Q. Thượng, 2025, tr. 645-656. Sách do lulu.com phát hành online]

Nguyễn Vy Khanh

Nguồn: Ngôn Ngữ Sồ 41, Tháng 1 Năm 2026

Tạp Chí Văn Học Nghệ Thuật

Cùng Tác Giả:

- Báo Chí Hải Ngoại Thời Đầu (1975 - 1979) Nguyễn Vy Khanh Biên khảo

- Văn Học Miền Nam: Thơ Văn Ảnh Hưởng Từ Đạo Phật Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Nhà văn Trịnh Y Thư Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Văn-Học Việt-Nam Hải Ngoại Đã 50 Năm Nguyễn Vy Khanh Khảo luận

- Nguyễn Minh Nữu Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Lê Hân, Nhà Thơ Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Lê Hoằng Mưu, nhà tiểu thuyết tiên phong Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Linh Mục Thanh Lãng, nhà văn học sử Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Thơ Hà Nguyên Du Nguyễn Vy Khanh Nhận định

- Về Một Cuộc Hội Thảo Văn Học và Báo Chí Miền Nam 1954-1975 Nguyễn Vy Khanh Nhận định