1. Head_

    Dê Húc Càn

    (1.10.1934 - 21.11.1987)
    Ad-25-TSu-2301360532 Ad-25-TSu-2301360532

     

     

    1. Link Tác Phẩm và Tác Giả
    2. Ôi Những Con Thuyền… (Nguyễn Vy Khanh) Ad-25-TSu-2301360532 Ad-25-TSu-2301360532

      17-11-2026 | VĂN HỌC

      Ôi Những Con Thuyền…

        NGUYỄN VY KHANH
      Share File.php Share File
          

       


            Nhà biên khảo Nguyễn Vy Khanh

      “Thuyền đã ra cửa biển”, một phần đã không bao giờ đến bến đợi, bến giải thoát. Thuyền đưa người tị nạn đi xa, đến những miền đất mới – người coi là đất tạm dung, người nhận làm quê hương mới. Hội nhập, kiếm sống và cố gắng vươn lên. Khi … trọng tuổi, hoặc vì … hoàn cảnh, có người bỗng dưng quên quá khứ, quên cả mình là ai, từng là ai, mà tự kỷ ám thị dựng lại con thuyền của riêng mình, bơi ngược nước quay về nơi đã bỏ đi, nơi đã khiến mình phải rời bỏ dù hiểm nguy đến cả tính mạng cá nhân và người thân.


      Tất cả mọi di dân đều lưu giữ chất truyền thống trong thân xác và tâm thức, trong người họ luôn có một phần lưu đày! Người nghệ sĩ lưu dân đem một phần quá khứ đến cho hiện tại, đem giấc mơ gắn vào thực tại. Nhưng trong một tình cảnh bi đát vì bản ngã đang bị pha trộn, giữa hai chọn lựa, cả lâm vào tình trạng bị tước đoạt bản ngã văn hoá, sau khi đã mất bản ngã chính trị và kinh tế! Ta có thể trung thành với bản ngã, với mình, hơn là chấp nhận sống trong một xã hội “vay mượn”! Thành thử nếu rơi vào tình trạng đi trên mây, lạc lõng, là một hình thức lưu đày nhưng phải chăng lại là một tự cảm nghiệm chưa hoàn thành?


      Điên loạn tâm thần, ứng xử, cũng là một đề tài được nhiều người viết đụng đến, riêng những truyện của Kiệt Tấn được xem là thành công nhất! Đào Trường Phúc năm 1987 đã nghĩ rằng

      “Tâm thức lưu đày chỉ nảy sinh đối với những kẻ nào mà quê-hương chính là một định mệnh (…), giữa quê-hương và con người không còn có sự phân biệt chủ thể và đối tượng. Những bất hạnh của quê-hương cũng là những bất hạnh của chính mình. Và hạnh-phúc của chính mình thì không thể được xây dựng trong một thiên đường nào khác hơn là mảnh đất quê-hương. Tâm thức lưu đày, vì thế, là tâm thức của những kẻ chỉ sống cho một ngày về quê-hương. Ngày trở về của họ được định nghĩa bằng ngày mà quê-hương bừng tỉnh khỏi cơn mê muội, để phục sinh trong tình-yêu, phục sinh trong tự do…” (41).

      Quê-hương đã mất, cảnh cũ người xưa nếu chưa mất thì một lúc nào đó cũng chẳng còn như … xưa, như nhà thơ Nguyễn Đình Toàn cho biết:

      “Rồi mai đây có khi em quay về nơi cũ

      Mang trong tim mình những ước mơ đã nhoà xưa

      Làm sao khi tóc ta thay màu lòng ta vẫn

      Tìm lại được ra bao hình bóng đã phai mờ…”

      (Quê Hương Thu Nhỏ)

      Trước đó, Hoài Việt (Nguyễn Văn Hướng, 10-2-1931– ) tác-giả các thi tập Ngày Mẹ Về (Paris: Lá Bối, 1978), Quê Người (Paris: Việt Bình, 1987) và Hymne à la liberté (1992). Bài Thương Nhớ Quê Hương:

      “Hôm qua gió

      nay mưa, mưa nhiều quá

      và ngày mai, bão tố dọa quê tôi.

      Mấy mươi năm gian khổ

      Để mền chi rứa trời?

      Nước Bến-Hải ngậm ngùi thương dân Việt.

      Ai gây nên ly biệt?

      Ai chia rẽ giang sơn?

      Ai tạo ra oán hờn?

      khiến lòng ta tê tái,

      lệ chảy dài trên má đã gầy khô?

      Cửu-Long, Bến-Hải, sông Lô,

      Đường về đất nước ở mô rứa Trời? (QN, tr. 17).

      *


      Một đề tài khác đặc-biệt riêng của văn-học hải-ngoại là về những thuyền nhân (và “bộ nhân”) tị nạn. Nhiều tác phẩm rất thành công nói lên cái hậu quả tàn nhẫn đó của chiến tranh và thảm kịch nhân loại:


      Lê Đại Lãng (Hồ Đắc Túc, 22-9-1959 – ) với Nước Mắt Trong Tim (“bút ký Hồng Kông”, TGXB, 1990) và Đường Phía Bắc (Đồng Dao, 1993; Trẻ, tb, 2012) và Vietnamese-English Bilingualism: Patterns of Code-Switching (London: Routledge- R Studies in Asian Linguistics, 2003, ký tên thật Hồ Đắc Túc). Nước Mắt Trong Tim viết về thuyền nhân miền Nam và Đường Phía Bắc ghi lại những thảm cảnh của người tị nạn và thuyền nhân từ miền Nam và miền Bắc. Từ ngày 16-6-1988, chính quyền Hồng Kông phân loại “Người tị nạn là người đến trước thời điểm này. Người đến sau gọi là thuyền nhân. Và thuyền nhân chỉ trở thành người tị nạn khi nào họ được thanh lọc và được công nhận tư cách tị nạn… hơn 90 phần trăm người vượt biển đến Hồng Kông là đi từ miền Bắc”. Ông cho biết: “Vì những thủ tục khó khăn khi vào các trại giam và trại tị nạn, tập bút ký này chỉ ghi lại những diễn biến chính trong một số trại mà người viết được phép vào và do đó nghe thấy tiếng kêu thương thật gần gũi của những mảnh đời tuyệt vọng…” (Thay Lời Tựa, tr. IV, V)


      Đường Phía Bắc về người tị nạn đi từ miền Bắc, miền đất của kẻ thắng trong cuộc chiến nhưng nơi đó cũng đầy thảm cảnh vả thất vọng của những con dân bị chế độ toàn trị đè bẹp mất hết hy vọng, nay cũng phải tìm mọi cách dù hiểm nguy đến mấy, cốt vượt khỏi địa ngục đó, như tác giả giải bày trong lời “Gửi bạn” ở đầu truyện:

      “Tôi đã nghe, thấy và sống với nhiều người xa tổ quốc, nhưng lạ nhất vẫn là cuộc đời của những người đi theo hướng Bắc để ra chốn ngoải.


      Con đường ngược Bắc của những cá nhân ấy lại được kể thì thầm như tội đồ xưng tội, tội tổ tông, tội bỏ nước, tội đi tìm chỗ sống, chỉ dành riêng cho kẻ muốn nghe, không có tiếng mõ nhịp, chỉ có những bàn chân xếp thành dấu chấm in trên đất trên nước qua vạn dặm hành trình…”.

      Cảnh vượt biển từ miền Bắc sang Hương Cảng không xa so với trong Nam nhưng hiểm nguy vẫn không thiếu:

      “Một dòng chảy từ vịnh Bắc Bộ ra biển, bị cắt ngay giữa eo biển Lôi Châu và đảo Hải Nam nên dòng nước như một dòng thác đang ngon trớn bỗng bị ép lại thình lình khiến sức chảy càng hung hãn. Một dòng từ ngoài biển Đông chảy ngược vào vịnh Bắc bộ cũng bị bán đảo Lôi Châu từ đại lục ép qua. Hai dòng nước xiết chảy ngược nhau, va vào nhau tạo nên những xoáy nước réo điên cuồng. Cái hình rẽ quạt từ trên trời càng lúc càng tỏa rộng, như năm ngón tay quái thú úp chụp xuống những con người bơ vơ bé nhỏ. Trong tích tắc, thuyền bị sóng nhồi lên đến tuyệt đỉnh cao, cao đến mức không thể cao nữa, rồi từ đỉnh cao ấy, vụt xuống một thung lũng bốn bề là nước đen dựng thành tường. Tiếng ré kinh hoàng bị hút vào bức tường đen, mất biệt, như sự thẩm âm tuyệt hảo nhất. Từ đỉnh sóng xuống vực sâu, rồi từ vực sóng thuyền tung lên đỉnh song. Tiếng gọi của lão Mục: “Con…ơi” nghe xa thẳm như từ đâu.


      Tiếng nước reo hăm hở. Thần biển đang hể hả kia, người chờ từng sinh mạng nạp mình. Trong giây phút ấy, lạ thay bé Ngọc vẫn trừng mở mắt, nhìn chằm chằm bức tường nước sùng sục quanh thuyền. Hải ôm chặt con, chàng nhìn thấy bóng dáng Đức Phật, chàng nhìn thấy thánh giá của Chúa Giê su, chàng nhìn thấy hồn thiêng của cha mình sừng sững trên sóng, dưới vực thẳm, đang nắm tay nhau kết thành vòng tròn lớn, sinh đã thấy tử, vậy mới trọn đời người. Hải trừng mắt, chàng muốn thấy kỹ cái tích tắc vô thường. Chàng sắp dắt con xuống yết kiến thủy thần. Chàng có cười khà vào mặt lão, hay thản nhiên chờ sóng nước kéo ra đi.


      “Cuối cùng”

      “Cuối cùng một đời người”

      “Ai rồi cũng ra đi, nhưng đứng trước một đứa trẻ bơ vơ tội tình gì?”

      “Trước sau đều vậy”

      “Tôi đi tìm chỗ sống”

      “Chỗ nào, cuối cùng vẫn như nhau”.


      “ Không phải nơi đây, không phải quê nhà, cũng phải có chốn dung thân”. Phút giây ấy Hải chợt nhớ canh rau có mấy trái cà trôi nổi trong bát, và mẹ. Bà đã làm tất cả cho con, bà đã làm phần việc của bà, hồn nhiên.

      Thủy thần vụt tan ra thành xoáy nước, xoắn vào nhau rít từng hồi giòn giã. Nước cong mình thành một ngọn sóng, ngọn sóng dài hơn chiều dài của chiếc thuyền. Nước trườn lên lặn xuống không biết bao nhiêu lần. Đột nhiên, nước đổi trò chơi, xoay tít trên không gian đen như vũng nước trâu nằm, hất tung cả chiếc thuyền lao vào hư không. Nín lặng…”

      *



         Ebooks (Vietmessenger)

      Nhiều tác phẩm đã thành công nói lên những hậu quả tàn bạo của chiến tranh với những chuyến vượt biên đầy bất trắc, hiểm nguy. Chuyện vượt biển và những bi kịch khác cũng được ghi lại, như Vàng, Máu và Nước Mắt (“Khảo Sát Về Tù Cải Tạo và Vượt Biên Trong Giới Y Sĩ”. BS Phạm Hữu Trác chủ biên, HQTYSVNTD, 2000) về khổ nạn của giới y sĩ; Hải Tặc trong Vịnh Thái Lan (1981) của Dương Phục, Vũ Thanh Thủy và Nhật Tiến, trình bày những thảm cảnh vượt biển và tị nạn của chính họ. Nhà báo Nguyễn Ang Ca có tập hồi-ký Giá Tự Do (Đại Nam, 1991).


      Võ Kỳ Điền với Pulau Bidong, Miền Đất Lạ (1992), về chuyến vượt biển và đời-sống cùng chân dung “con người”.


      Trang Châu ghi lại biến cố “thuyền nhân” với những cuộc giải cứu đồng bào của chính ông trên biển cả trong bút ký Về Biển Đông (1995).



        

      Mai Kim Ngọc (Vũ Đình Minh) với truyện dài Thuyền Nhân (Văn Nghệ, 1990) viết sau chuyến đến trại tị nạn ở Hồng Kông làm thiện nguyện đã cho biết:

      “… Câu chuyện thuyền nhân là một câu chuyện vĩ đại. Nó là câu chuyện của con người đến một lúc không còn chín bỏ làm mười được nữa, quyết định đứng dậy rũ áo ra đi tìm một cuộc sống hạnh-phúc hơn, xứng đáng với nhân phẩm hơn… Và quyết định này đòi hỏi một cuộc tái sắp xếp phi thường những ưu tiên những giá trị của đời-sống mỗi người (…) Tất cả mọi chuyện liên quan đến thuyền nhân đều vô cùng to lớn… Cái gian khổ trên vịnh Thái Lan hay vùng biên thùy Hoa-Việt, Miên-Việt, Miên-Thái, cũng như cái tàn bạo dã man của ngư phủ Thái hay thổ phỉ rừng già đều vượt xa mức tàn bạo dã man dại mà con người thế kỷ này có thể nhớ lại… Và cái can trường chịu đựng của người thuyền nhân cũng có một không hai trong lịch-sử loài người…


      Tôi không có tham vọng viết lại sử ký của một sự việc bi ai đến tầm mức ấy của nước nhà. Tôi chỉ muốn ghi lại ở đây những xúc động của một con người bình thường trước sự kiện vĩ đại và thương tâm ấy…”.

      Ông đã nhận xét thay cho các nhà văn khác:

      “… tôi khám phá một điều quan trọng. Là thuyền nhân không phải là một đám dân đói rách sẵn sàng chối bỏ quê hương để sang Pháp, Mỹ hay Úc, hay một nước giầu mạnh khác để hưởng một đời sống vật chất cao hơn… Vì thật ra phần đông họ chưa từng biết những xã hội Tây phương ấy như thế nào… Hình ảnh của những nước ấy trong đầu họ thật ra không phải là Mỹ, Pháp, hay Úc,…, mà là một nước Việt Nam khác, tự do hơn, hạnh phúc hơn mang tên Mỹ, Pháp Úc…, nhưng vẫn Việt Nam, Việt Nam đến chỗ cực đoan…” (Lời Tác-Giả).

      Phan Lạc Tiếp trong Vớt Người Biển Đông (Người Việt, 2018) ghi lại các thành quả của Uỷ Ban Báo Nguy Giúp Người Vượt Biển, mà ông là giám đốc điều hành từ khi thành lập năm 1980 ở San Diego, California. Đây là một công trình thu thập nhiều tài liệu có giá trị lịch sử, khi người Việt Nam sau nầy muốn tìm hiểu về phong trào vượt biên vào cuối thế kỷ XX.


      Lịch sử và lương tâm nhân loại đã rõ rằng thảm kịch “thuyền nhân” và người Việt tị nạn cộng sản là do chế độ Cộng sản Bắc Việt gây ra – kể cả tổ chức “đi chui” để cướp vàng. Vậy mà họ và những đồng lõa thân Cộng ở ngoài nước đã có những luận điệu xuyên tạc, hằn học.


      Trần Vũ ghi lại những kinh hoàng trên đường vượt biển trong Biển Rợn San Hô trong Ngôi Nhà Sau Lưng Văn Miếu.


      Vũ Nam trong Câu Chuyện từ Con Tàu Cap Anamur (1996), về cuộc vượt biên bằng đường biển. Đến được bến bờ tự do như Hạnh, là cuộc sống mất phương hướng đầy ám ảnh vì bị hải tặc hãm hiếp ở trại tạm cư Palawan.


      Trần Đình Ngọc (20-4-1932, Nam Định – ) trong Bọt Sóng (2 tập; Westminster CA: Đông A, 1997) với tiểu đề “truyện dài tị nạn tình cảm tâm lý xã hội”, là truyện nhưng mang tính bút ký, dựng lên từ bối cảnh biến cố 30-4-1975, các nhân vật bị tù “cải tạo, những thăm nuôi, những vụ vượt biên, bi hài trong những chuyến vượt biển.


      Kiều Thanh Thi (Kiều Thị Thanh Hương), ở Úc có truyện dài 3 tập Thuyền Nhân Không Mộ / Boat People Who Have No Grav (Carramar NSW, Úc: TGXB, 1998, 1999, 2005).


      Tác giả ghi lại trong Thay Lời Tựa:

      “… Khi đất bằng nổi sóng, người dân trong nước mạo hiểm dùng thuyền đánh cá vượt biển ra khơi để trốn đi. Một số thoát chết cặp đất liền sống rải rác đó đây trên khắp mặt địa cầu. Số còn lại chẳng may vùi thân xuống lòng biển sâu lạnh âm u, người đời sau gọi họ là những Thuyền Nhân Không Mộ…


      Sau Thuyền Nhân, phải nhắc đến Thuyền Nhân Không Mộ. Họ là những chiến sĩ vô danh đã xả thân cho lý tưởng tự do một cách âm thầm lặng lẽ. Cho dù có thể bị người đời lãng quên song họ sẽ vẫn tự hào được nhớ đến bởi những Thuyền Nhân còn sống sót là những người đã từng chia xẻ chân lý biển xanh với họ và đã may mắn đến được chặng cuối của cuộc hành trình. Bốn chữ này, Thuyền Nhân Không Mộ, phải nên được trân trọng nắn nót viết hoa khắc vào bia đá để mọi người, thế hệ đương thời và mai sau, có thể đến thăm viếng và đặt vòng hoa tưởng niệm cho những con thuyền vượt biên không bến đậu này…” (Quyển 3, tr. IV).

      Cảnh tượng một chiếc thuyền cập bờ:

      những người may mắn tức “những người tị nạn cũ” đón chào những người tị nạn mới. Lên đến bờ, họ được đổi danh xưng từ Thuyền Nhân trở thành Tị Nạn. Như xác chết sau khi được vớt từ chiếc thuyền con sắp chìm xuống biển chờ thời gian hồi sinh. Một số mệt lả người không nở được nụ cười trên đôi môi héo hắt cũng không nhỏ được giọt lệ từ cặp mắt thâm quầng mệt mỏi. Quần áo tơi tả, chân đất, bao bị dơ bẩn trên vai hoặc trên tay, họ như đoàn người lữ hành trên đường xông pha gió bụi hay đoàn quân trở về từ trận chiến sau nhiều phen đối mặt với tử thần….” (3, tr. 2).

      Nhà văn Mai Thảo khi rời quê, giữa hiểm nguy và vô định của biển cả vượt biên, bảy ngày giữa biển cả, đã cảm nhận được cái cô đơn, “lòng tối thẳm”, vô định:

      “Bảy ngày bảy đêm theo sóng nước trôi đi

      Lúc báo động xuống hầm tàu đóng kín.

      Báo động qua lại thảnh thơi hơi thuốc nhìn trời

      Trong đêm dài bó gối nhìn lên

      Biển sao sáng xuống lòng tối thẳm

      Đụng cây neo lạnh buốt bên mình

      Mới nhớ mình ngồi đó suốt đêm qua

      Giữa nghìn con sóng tới

      Giữa ngần ấy sóng xa

      Giữa đất tận trời cùng giữa chỉ một mình ta

      Nghĩ mãi tới một điều

      Không bao giờ tỏ rõ

      Là ngọn sóng ấy đã mất tăm về phía bên trong

      Cửa khẩu một đêm nào

      Và ngọn sóng này chảy theo người

      Từ cửa khẩu ra khơi

      Có phải là sóng của hai trời

      Đập mỗi sóng một bờ bến khác?

      Tiếng đập gần nghe ào ạt kín trùm quanh mạn

      Tiếng kia xa đã nhỏ dần một cuối đáy thời gian (…)

      Bản ngã đã nhị trùng?

      Tôi ném lại cái tôi xưa đã diệt

      Tôi mang theo cái tôi mới lên đường

      Như hạt hủy thể cho mầm sinh từ hạt

      Hai ngọn sóng ngược chiều về mỗi ngã

      Ngọn quá khứ mịt mùng không thấy nữa

      Ngọn tương lai đang trắng xóa theo tàu

      Hai tâm thể chia đôi giòng cách biệt

      Ngọn đã nghìn thu ngọn mới bắt đầu? (…)

          Bảy đêm bảy ngày hỏi mình giữa biển

      Bảy ngày bảy đêm giữa biển hỏi mình

          Trên mỗi ngọn sóng dữ

      Từng thực thể hiện hình rồi vụt biến

      Về bên kia những bờ bến siêu hình

      Trên mỗi ngọn sóng hiền

      Từng chân lý sáng ngời rồi vụt tắt

      Xuống đáy biển không cùng như những giọt lân tinh”

      (Hỏi Mình Giữa Biển, TTHTNMĐ, tr. 93-94, 97).

      Trần Quốc Bảo trong Nỗi Buồn Biển Cả đã lột tả được những nổi đau riêng chung:

      “Con gọi mẹ / Từ trong lòng biển cả:

      … Mẹ ơi!!! Con đang ở trong lòng biển cả

      Chốn vực sâu tăm tối hoang liêu

      Lớp thủy trùng và lớp lớp rong rêu

      Phủ lên xác thân con như mộ chí

      Con xa mẹ đến muôn vàn hải lý

      Mẹ con mình cách biệt âm dương

      Nhưng mẹ ơi! / Con vẫn luôn đón nhận tình thương

      Từ tim mẹ, thấm vào lòng biển cả

      Mẹ ơi, mẹ! / Chuyện Việt Nam …

      Chuyện mẹ con mình buồn quá!

      Bố chết rũ tù, ngoài Bắc Việt xa xôi

      Mẹ dẫn con vượt thoát ra khơi

      Tìm cuộc sống tự do trong cõi chết

      Nhưng bất hạnh vẫn chận đường liên tiếp

      Con bàng hoàng nhìn hoả ngục trần gian

      Hình ảnh cuối cùng bên mạn thuyền nan

      “Mẹ đứng ôm con”

      Như tượng đá thần trên đỉnh núi

      Một ánh sao cuối chân trời tắt vội

      Con hãi hùng chìm vào cõi hư vô

      Mẹ ở lại trần gian / Tội nghiệp / Bơ vơ

      Bao nhục nhã một mình hứng chịu

      Mất con rồi / Mẹ buồn vĩnh cửu

      Lời khóc than u uất tầng mây

      “Lá vàng còn ở trên cây

      Lá xanh rụng xuống, trời hay chăng trời!”

      Triều lên ngọn gió thở dài

      Bao nhiêu hoa sóng tan ngoài đại dương

      Mệnh trời, vận Nước … tang thương

      Mẹ ôm cay đắng trên đường phiêu linh …

      Rồi những buổi bình minh

      Linh hồn con chơi vơi trên đầu ngọn sóng

      Từng cánh hải âu bay đi muôn hướng

      Tìm dùm con hình bóng mẹ thân yêu

      Và những khi vàng úa biển chiều

      Con gọi mẹ thì thào bên ghềnh đá

      Mẹ … Mẹ ơi …

      Lòng mẹ yêu con như núi cao biển cả

      Hồn ngàn năm con tìm mẹ …

      Mẹ ơi! / Đêm nay mưa gió ngợp trời

      Hồn con chìm giữa trùng khơi mịt mùng

      Mẹ ơi … biển lạnh vô cùng!”

      (Tuyển Tập Thơ Văn, 2016, tr. 213-214)


      Lâm Hoàng Mạnh từ Anh Quốc biên hồi ký Buồn Vui Đời Thuyền Nhân (Tiếng Quê Hương, 2011) kể chuyện vượt biển năm 1979 của người gốc Hoa đi từ miền Bắc sang Hương Cảng, đời sống ớ trại tị nạn và cuộc sống mới ở xứ người. Trong cùng khổ, ông thấm thía câu Ca dao mới: “Ăn mày là ai? Ăn mày là ta. Chỉ vì Lê Duẩn hoá ra ăn mày”.


      Người viết dù đứng ở vị trí nào (đi cứu trợ hoặc thuyền nhân) thì thuyền nhân và tị nạn đã là thảm kịch lớn của dân-tộc như Hà Huyền Chi đã ghi lại :

      “… Vẫn còn đó những con thuyền mục nát

      Những con người bầm giập vỡ niềm tin

      Vẫn còn đó biển vô tình tàn ác

      Nhiều xác người tan tác giữa trời quên.

      Vẫn còn đó nụ cười điên hải tặc

      Những mũi dao đâm lút thịt da tươi

      Những thô bạo trên ê chề thể xác

      Bao hồn trinh thảm thiết khóc thương đời…”

      (Vẫn Còn Đó)

      Lê Hữu Minh Toán (1942, Thừa Thiên – ) vượt biên đến Thái Lan, lúc ở trại Panat Nikhom, tâm trạng buồn nhìn thấy Trăng Viễn Xứ:

      “Trăng về trên xứ Thái

      Bâng khuâng nhớ quê nhà

      Buồn xa xăm vời vợi / Phủ kín quanh hồn ta

      Một lần nghe biển hát

      Giữa trùng khơi mênh mông

      Ta nghe như tiếng khóc / Từ cõi chết khôn cùng

      Việt Nam! Việt Nam ơi!

      Quê hương ta còn đó

      Mà rỉ máu từng ngày / Mà đớn đau nghiệt ngã ..!

      Mẹ tóc trắng mù sương

      Cha nhăn nheo vầng trán

      Vợ mòn mỏi thương chồng / Trong lao tù khổ nạn

      Đất trời quay bão táp

      Từ tiếng khóc trẻ thơ

      Những hồn ma đói khát / Đi vất vưởng không nhà

      Phải chăng ngày tận thế

      Nên dã thú bỏ rừng / Xõa tóc về phố thị

      Nhuộm máu đỏ quê hương

      Đi – Phải đi – Đã đi / Dù đi không hò hẹn

      Ta tin có ngày về / Mùa Xuân xưa lại đến

      Ơi ! Quê hương Việt Nam

      Đêm trăng nầy thổn thức

      TỰ DO ! Trên hành lang

      Ta nghe lòng rạo rực …” – 5-1986 (42).

      Người dân bị “đồng loại” đọa đày, không còn lựa chọn, phải ra biển tìm sự sống còn và sống cho ra con người. Biển Đông đã là nơi hàng trăm ngàn thuyền nhân bị chôn vùi dưới lòng biển sâu. Biển đã trở thành phần thi ca bi hùng trong thơ Trần Hồng Châu – khoa trưởng Văn khoa Nguyễn Khắc Hoạch. Cảnh khổ nạn có, nước mắt cho những sinh linh biến mất dưới lòng biển, những thân tình ngày nào nay đã về đâu? Quê hương mở rộng ra biển khơi – Biển Oan Khiên:

      “biển vẫn biển quê hương

      nối dài muôn trùng sóng

      hò khoan vẫn bắc cầu vồng nhớ nhung

      lửa tiếp sức vẫn từ lòng đất mẹ…

          nhưng dưới sâu / sâu nữa

      vạn hồn thuyền nhân / sớm đi tối về

      vẫn oan khiên / ngập tràn biển đông!

      nước biển có giải oan

      trắng tinh hồn nhược tiểu?

      nước biển có mặn chát / vạn niềm đau?

      nuớc biển có rửa sạch

      ý thức hệ đen / đồ thán

      chất ngất trời xanh?

      sóng vật vờ / sóng thành đỉnh Hy Mã

      sóng thành vực A Tỳ

      thuyền lá tre vút lên lời nguyện cầu / đỏ thương đau

      một hạt cát trong vô cùng sa mạc

      một giọt nước trong vô cùng đại dương

      đoàn hải khấu / ác điểu đen

      bỗng đổ sập xuống một trời bóng tối

      nữ tu, thôi hết nữ đồng trinh

      nghĩa phu thê, thôi lời vĩnh biệt

      em gái nhỏ, thôi nhé / dẫm nát một búp hồng non!

          mắt loạn thị / đầu hoang tưởng

      nhân ngư, ngư nhân / điệu hò khoan, ơ hờ!

      ta đã đi đến tận cùng của chịu đựng

      đi! cho ta nắm bàn tay tuyệt diệu

      cho ta vào lòng biển sâu

      vào giấc ngủ vô thường…

          dưới sâu vẫn vô vàn cánh tay

      dằng dặc / dây xích oan khiên

      về lòng đất / ai đây tiếp dẫn

      chúng sinh hồn trầm lạc?

          nghĩa địa lớn / thủy cung đen

      nghĩa địa lớn / nghiêng nghiêng rốn biển sầu

      trầm tích, hồn oan và thủy quái

      cùng đến đưa giấc ngủ ngàn đời

          người thiếu nữ trên đảo san hô

      một mình với biển đêm / nối liền ý sống

      bằng nghêu sò và rong biển

      đè lên biến / đè lên thời gian và nỗi sợ

      để tồn tại / bằng sắt đá niềm tin…

          người thiếu nữ trên đảo san hô

      ta sẽ dựng tượng em / giữa muôn trùng sóng

      hãy nói lên niềm đau dân tộc

      hãy vẽ lên dáng đứng quê hương!”

      (Nhớ Đất Thương Trời, TTTHC tr. 77-79)

      Người thiếu nữ trên đảo san hô đã thành biểu tượng của sống còn trong cảnh dữ – như câu chuyện cô gái tên Huế mà báo Paris-Match đã khuấy động lương tâm của những con người còn là người.


      Nhà thơ mong sóng biển sẽ đưa oan hồn những kẻ vượt biển không may mắn và cả ván thuyền bị sóng đánh vỡ tan trôi giạt về cố hương:

      “Sóng hãy vỗ về / Mấy hồn người lạc lõng

      Mấy ván thuyền đau buốt / Trôi giạt về bến xưa …”

      (Xuân Và Biển Thiếu Quê Hương)

      Càng nhìn biển, nhà thơ càng thương nhớ quê hương:

      […] Nơi xa đó /Diện đối diện nửa vòng xích đạo

      Có phải quê hương ta?

      Bãi trước Bãi sau / Ngôi nhà tranh xiêu vẹo

      Em bé thiếu dinh dưỡng

      Người mỏng như sợi chỉ bàn tay

      Vẫn biển một khối liền

      Vẫn một gầm trời chung

      Vẫn một em mây hồng lãng đãng

      Mây cho ta nhắn gửi / Lời về thăm cố lý […]”

      (Xuân Và Biển Thiếu Quê Hương)

      Biển đã là con đường hành hương đi tìm Tình người và Tự do. Biển cả đã như nổi ám ảnh của nhà thơ – cũng như nhiều người Việt-Nam khác, hãy đọc đôi đoạn bài Ở Biển Về Ngòi trong tập Nhớ Đất Thương Trời:

      “Biển là mây gió

      Biển là Tự do không bờ bến

      Ôi đau xót từ biển về ngòi

      Ôi ta có tội gì kiếp trước

      Để hôm nay đánh mất cả thiên đường!

      […] Ta ghì ôm biển vào lòng

      Biển người tình bé bỏng

      Ôi đau xót từ biển về ngòi

      Ôi đau xót những thiên đường lỡ hẹn![…]

      Biển cũng đưa con tàu “cuộc đời” nổi trôi theo định mệnh và thời gian:

      “Tôi là con tầu lênh đênh sóng vỗ

      Lắc lư say theo nhịp hải hành

      Về những thương cảng buồm thuyền như bướm lượn

      Về những chân trời lộng gió biển mù khơi

      Hay con tầu là tôi ngoài biển đời nhấp nhô

      Nổi trôi theo định mệnh sợi chỉ bàn tay …”

      Con tàu nhắm đích đưa ta đi tìm sự sống, nhưng cũng có thể phải gặp trắc trở đưa vào chốn tù đày như “thân tầu chết đứng trong vũng nước tù…”:

      “Đêm nay chợt tỉnh giấc / Thế giới nào đây?

      Thân tầu chết đứng / Trong vũng nước tù

      Xiềng xích / Cửa đóng kín!

      Mệt lả / Mình lở lói / Rêu xanh […]”

      (Ở Biển Về Ngòi)

      Hà Thúc Sinh trong truyện dài Chị Em (Tân Văn, 1988) kể chuyện hai chị em Lan và Trực vượt biển tìm tự do, thuyền đắm trôi giạt vào một hòn đảo hoang và phải tìm mọi cách để sống còn như người sơ khai, trên người chỉ còn một mảnh vải che thân. Khi thuỷ triều xuống thấp thì cột buồm của chiếc ghe vượt biển trồi lên. Trực quyết định bơi ra con thuyền cũ tìm những gì còn sót lại, ít ra tìm củi đốt: “Mùa này nước thường xuống thấp nhất vào quãng nửa đêm, như thế nó giúp tôi giảm được một quãng đường dài”. Trực dặn dò chị Lan “Khi tôi đi rồi, chị nhớ một điều phải canh chừng ngọn lửa. Tôi rất cần cái ‘hải đăng’ ấy để trở vào…” (tr. 124). Nhưng đêm đã hết, mặt trời đã lên, thủy triều cũng đã dâng đầy. Người chị đi ra triền cát trông tìm em nhưng chỉ là vắng lặng. Lan nhìn xuống triền cát thì thấy mảnh vải nhỏ che thân của người em nằm đó. “Lan không còn nước mắt để khóc. Nàng quỳ lên, quay mặt ra biển, hai tay chắp trước ngực và khép chặt hai mắt. Một lát nàng mở ra, qua đôi môi run rẩy, nàng khàn giọng thầm thì: “Trực ơi, em ơi, em của chị ơi…” (tr. 131). Kết thúc tuyệt vọng vì hai chị em chỉ mong giữ được một ngọn khói với hy vọng được cứu mà cũng không được: người em đi đã không trở lại! Tiếng kêu thương của hai chị em, rồi của một mình người chị, đã chìm khuất không được lương tâm nhân loại nghe, biết đến, như thân phận của hàng triệu “thuyền nhân/boat people” Việt-Nam.


      *


      Nhiều nhà văn thơ khác đã hồi tưởng và ghi lại kinh nghiệm vượt biển hãi hùng:


      Cao Đông Khánh đã vuợt biển đến Mã Lai tháng 6-1979. Thơ ông xuất hiện khi làn sóng thuyền nhân lên cao độ, khi lương tâm nhân loại phải đương đầu với thảm kịch thuyền nhân Việt Nam, khi những tuyên truyền khuynh tả và chủ nghĩa bạo tàn đã để rơi mặt nạ! Thủ phạm đã rõ nhưng nạn nhân cũng đã quá nhiều, hàng trăm ngàn người trong số gần hai triệu thuyền nhân rời bỏ quê hương đã không bao giờ đến bến. Họ, những thảm kịch mà công luận quốc tế cuối cùng đã biết đến, đã nhìn thấy. Họ đã bỏ mình nơi biển cả, trong rừng sâu, vì bạo lực, vì bất nhẫn của người đối với người,… Cao Đông Khánh là thuyền nhân, ông đã sống cái bi trạng đó và ông đã dùng thi-ca để lên tiếng, như trường ca vượt biển 10 trang Anh Hùng Mạt Vận trong tập thơ đầu tay Lịch Sử Tình Yêu, ông đã ghi trọn 10 bước đi / hoàn cảnh của cuộc rời đất nước: Khởi hành – Hải tặc – Lên bộ – Tạm trú – Xua đuổi – Nhân đạo – Tạm dung – Mưu sinh – Hồi sinh – Thất lạc:

      “như vậy đó, biển hàng ngày tăng trưởng

      biển mọc trong đầu biển khắp tay chân

      biển xót xa em từ cái răng cái tóc

      con mỹ nhân ngư này tên gọi thuyền nhân“

      (Tạm Dung, tr. 62)

      Hoặc thảm cảnh của người nữ boat people:

      “… em nói, chồng em chết tù cải tạo

      những đứa con ngọc ngà chết ở biển đông

      còn đứa trẻ khôi ngô này, sinh ở trại tị nạn

      cha nó đang làm hải tặc Thái lan…“

      (Lửa Đốt Ngoài Giới Hạn, tr. 164).

      Viết về thuyền nhân và cuộc sống mới tìm thấy, Ngô Nguyên Dũng, du học từ trước năm 1975, có những quan sát và phân tích tâm lý đặc biệt, chứng tỏ sự đồng cảm với thuyền nhân và tấn bi kịch lớn của nước Việt, như trong Soi Vùng Kí Ức (Mười Hai Hoa Cúc, 1988).



        

      Gần đây nhất, Huỳnh Công Ánh xuất-bản Hồi-Ký Vượt Tù Vượt Biển (2017, 370 tr.) in chung phần Anh-ngữ “Escape To Freedom from Prison Break Perilous Sea”.


      Vượt biên, rời bỏ ra đi, và có cả những trở về mang tính định mệnh và khó hiểu: Trần Đình Trụ, cựu Hải quân Trung tá có Việt Nam Thương Tín, Con tàu định mệnh: hồi ký của một người Việt hồi hương” (Houston TX: Thiên Nga, 1994) đã ghi lại chuyến ông đưa con tàu và 1.500 người trở về từ đảo Guam, sau đó bị 10 năm tù “cải tạo”. Hồi ký đã được Jana K. Lipman và Trần Hoài Bắc dịch ra Anh ngữ: Ship of fate: memoir of a Vietnamese repatriate (Honolulu: University of Hawai Press, 2017).


      Sau kinh nghiệm vượt biển hãi hùng là đời sống trong các trại tị nạn. Cũng từ các trại tị nạn ở vùng Đông Nam Á trước sau xuất hiện một số nhà văn nhà thơ như Cao Đông Khánh, Hoài Việt, Đan Hà, Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Võ Kỳ Điền, Nguyễn Mạnh An Dân, Tưởng Năng Tiến, Đông Nghi, Hồ Đình Nghiêm, Đặng Hiền,… về sau có người thành danh có người lại không thấy tiếp tục.


      Nguyễn Vy Khanh


      Chú-thích

      41- Đào Trường Phúc. Quê Hương Lưu Đày, Làng Văn, 1987, tr. 62-63.

      42- Trích từ Một Phần Tư Thế Kỷ Thi Ca Việt-Nam Hải-Ngoại 1975-2000, Tập 6. 2006, tr. 155-156.


      [Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải ngoại. Q. Thượng-Tổng Quan.

      Toronto: Nguyễn, 2025, tr. 314-330. Sách do lulu.com phát hành online]


      Nguyễn Vy Khanh

      Nguồn: Ngôn Ngữ số 46 | 1 Tháng 11 Năm 2026
      Tạp Chí Văn Học Nghệ Thuật

      Ad-22-A_Newest-Feb25-2022 Ad-22-A_Newest-Feb25-2022


      Cùng Tác Giả

      Cùng Tác Giả:

       

      - Ôi Những Con Thuyền… Nguyễn Vy Khanh Biên khảo

      - Báo Chí Hải Ngoại Thời Đầu (1975 - 1979) Nguyễn Vy Khanh Biên khảo

      - Văn Học Miền Nam: Thơ Văn Ảnh Hưởng Từ Đạo Phật Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Nhà văn Trịnh Y Thư Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Văn-Học Việt-Nam Hải Ngoại Đã 50 Năm Nguyễn Vy Khanh Khảo luận

      - Nguyễn Minh Nữu Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Lê Hân, Nhà Thơ Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Lê Hoằng Mưu, nhà tiểu thuyết tiên phong Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Linh Mục Thanh Lãng, nhà văn học sử Nguyễn Vy Khanh Nhận định

      - Thơ Hà Nguyên Du Nguyễn Vy Khanh Nhận định

    3. Bài Viết về Văn Học (Học Xá)

       

      Bài viết về Văn Học

        Cùng Mục (Link)

      • Quét Lá Sạch Lòng - Đọc Thơ Nguyễn Hàn Chung (Ngu Yên)

      • Ôi Những Con Thuyền… (Nguyễn Vy Khanh)

      • Đời Thủy Thủ 3: Chương 7: Tình Duyên Hải (Vũ Thất)

      • Đời Thủy Thủ 3: Chương 6: Cuộc Chạm Súng Đầu Tiên (Vũ Thất)

      • Nguyên Ngọc, Cái Nhìn Sáng Suốt Về Thời Hiện Đại (Liễu Trương)


       

      Tác phẩm Văn Học

       

      Văn Thi Sĩ Tiền Chiến (Nguyễn Vỹ)

      Bảng Lược Đồ Văn Học Việt Nam (Thanh Lãng): Quyển Thượng,  Quyển Hạ

      Phê Bình Văn Học Thế Hệ 1932 (Thanh Lãng)

      Văn Chương Chữ Nôm (Thanh Lãng)

      Việt Nam Văn Học Nghị Luận (Nguyễn Sỹ Tế)

      Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ (Tạ Tỵ)

      Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ Hôm Nay (Tạ Tỵ)

      Văn Học Miền Nam: Tổng Quan (Võ Phiến)

      Văn Học Miền Nam 1954-1975 (Huỳnh Ái Tông):

              Tập   I,  II,  III,  IV,  V,  VI

      Phê bình văn học thế kỷ XX (Thuỵ Khuê)

      Sách Xưa (Quán Ven Đường)

      Những bậc Thầy Của Tôi (Xuân Vũ)

      Thơ Từ Cõi Nhiễu Nhương

        (Tập I, nhiều tác giả, Thư Ấn Quán)

       

      Văn Học Miền Nam (Học Xá) Văn Học (Học Xá)

       

      Tác Giả

       

      Nguyễn Du (Dương Quảng Hàm)

        Từ Hải Đón Kiều (Lệ Ba ngâm)

        Tình Trong Như Đã Mặt Ngoài Còn E (Ái Vân ngâm)

        Thanh Minh Trong Tiết Tháng Ba (Thanh Ngoan, A. Vân ngâm)

      Nguyễn Bá Trác (Phạm Thế Ngũ)

        Hồ Trường (Trần Lãng Minh ngâm)

      Phạm Thái và Trương Quỳnh Như (Phạm Thế Ngũ)

      Dương Quảng Hàm (Viên Linh)

      Hồ Hữu Tường (Thụy Khuê, Thiện Hỷ, Nguyễn Ngu Í, ...)

      Vũ Hoàng Chương (Đặng Tiến, Võ Phiến, Tạ Tỵ, Viên Linh)

        Bài Ca Bình Bắc (Trần Lãng Minh ngâm)

      Đông Hồ (Hoài Thanh & Hoài Chân, Võ Phiến, Từ Mai)

      Nguyễn Hiến Lê (Võ Phiến, Bách Khoa)

      Tôi tìm lại Tự Lực Văn Đoàn (Martina Thucnhi Nguyễn)

      Triển lãm và Hội thảo về Tự Lực Văn Đoàn

      Nhất Linh (Thụy Khuê, Lưu Văn Vịnh, T.V.Phê)

      Khái Hưng (Nguyễn T. Bách, Hoàng Trúc, Võ Doãn Nhẫn)

      Nhóm Sáng Tạo (Võ Phiến)

      Bốn cuộc thảo luận của nhóm Sáng Tạo (Talawas)

      Ấn phẩm xám và những người viết trẻ (Nguyễn Vy Khanh)

      Khai Phá và các tạp chí khác thời chiến tranh ở miền Nam (Ngô Nguyên Nghiễm)

      Nhận định Văn học miền Nam thời chiến tranh

       (Viết về nhiều tác giả, Blog Trần Hoài Thư)

      Nhóm Ý Thức (Nguyên Minh, Trần Hoài Thư, ...)

      Những nhà thơ chết trẻ: Quách Thoại, Nguyễn Nho Sa Mạc, Tô Đình Sự, Nguyễn Nho Nhượn

      Tạp chí Bách Khoa (Nguyễn Hiến Lê, Võ Phiến, ...)

      Nhân Văn Giai Phẩm: Thụy An

      Nguyễn Chí Thiện (Nguyễn Ngọc Bích, Nguyễn Xuân Vinh)

      Danh Mục Tác Giả: Cùng Chỉ Số (Link-2) Aí Điểu,  An Khê,  Andrew Lâm,  Andrew X. Phạm,  Au Thị Phục An,  Bà Bút Trà,  Bà Tùng Long,  Bắc Phong,  Bàng Bá Lân,  Bảo Vân,  Bích Huyền,  Bích Khê,  Bình Nguyên Lộc,  Bùi Bảo Trúc,  Bùi Bích Hà,  

       

  2. © Hoc Xá 2002

    © Hoc Xá 2002 (T.V. Phê - phevtran@gmail.com)