|
|
|
|
|
VĂN HỌC |
GIAI THOẠI | TIỂU LUÂN | THƠ | TRUYỆN | THỜI LUẬN | NHÂN VẬT | ÂM NHẠC | HỘI HỌA | KHOA HỌC | GIẢI TRÍ | TIỂU SỬ |
Thơ Văn Trần Y. Hoa & Bằng hữu
Thơ Văn Trần Yên Hoà & Bằng hữu

Đời sống đôi khi gặp cơ may gây thắc mắc, gọi là duyên. Mới vào thu mà hàng cây sồi trước nhà đã trút dày lá, nhìn từ đường vào sân đến cửa trước, vàng khô, giẫm lên rạo rạo thành rạo rực bốc mùi lãng mạn, nhưng cả khu xóm nhà ai cũng sạch, đành thôi quét lá.
Nếu tâm sâu thì quét lá là một cái thú. Thú gì? Thú mệt. Mệt về cơ bắp thì ít. Mệt về suy nghĩ thì nhiều.
Và khi mệt mà tìm thấy một thứ gì hài lòng, đó là việc trao đổi thú vị.
Tôi quét lá trước sân từ 6 giờ sáng đến 7 giờ đêm, quét sạch bách. Quét gì lâu vậy? Tôi vừa quét vừa ngừng nghỉ khi cảm thấy mệt.
Khi ngừng nghỉ, tôi đọc sách. Hôm nay đọc sách bạn bè. Đọc cuốn thơ “Bài Tình Thấm Khuya” của Nguyễn Hàn Chung, gửi tặng. Quét hơn nửa sân thì đọc đến trang 32. Đúng là duyên. Trúng bài: “Chiều Quét Lá Rơi Trong Vườn”. Đang quét lá gặp bài thơ quét lá thì không thể không có giao cảm
Chiều quét lá rơi trong vườn
Bạn quét một chiếc lá
chiếc lá khác lại rơi
thế là bạn lại quét
lặp đến hết một đời.
Lá không còn rơi nữa
bạn cũng khô mà thôi
bao giờ khô chẳng biết
bây chừ bạn vẫn quét
bởi lá còn đang rơi.
Bạn vẫn còn phải quét
cho đến cạn cuộc đời!
1.
Ngay cái tựa, chữ rơi, cho ta biết lá không nằm chờ đợi. Lá vừa độ rụng, đang rụng, người đó đã vội quét. Sao không chờ lá rụng nhiều, rồi quét một lần?
Người vội quét lá có lẽ không chịu được sự dang dở của thiên nhiên. Dường như ông không quét lá mà quét đi cái cảm giác bất an khi nhìn thấy một thứ vừa xuất hiện đã bắt đầu trở thành tàn phế. Ông cần khoảng sân sạch, nhưng sâu hơn, ông cần một trật tự còn có thể kiểm soát. Ông biết, lá vẫn rơi, nhưng vẫn quét, bởi ngừng tay đồng nghĩa với đối diện sự bất lực của mình. Và biết đâu, ông sợ nhất không phải là lá rơi, mà là một ngày lá vẫn rơi mà ông không còn sức quét.
Người quét lá vì thế không chỉ đối diện với thiên nhiên. Ông đang đối diện với thời gian. Mỗi chiếc lá đều có thể được quét đi, nhưng sự rơi của lá không thể bị ngăn chặn. Mỗi lần quét là một thành công nhỏ, nhưng đường dài là một thất bại, có ai bao giờ quét hết lá? Ta có thể chữa một căn bệnh, nhưng không chữa được sự già nua. Có thể kiếm thêm tiền, nhưng không mua được một ngày đã mất. Có thể sửa sang căn nhà, nhưng không giữ được người từng sống trong căn nhà đó.
Người quét lá tưởng mình đang làm chủ khoảng sân, nhưng biết đâu chính những chiếc lá đang điều khiển nhịp sống của ông. Lá rơi, ông cúi xuống. Lá tiếp tục rơi, ông lại cúi xuống. Con người thường nghĩ mình đang sắp xếp thế giới, nhưng đôi khi chính thế giới đang sắp xếp cuộc đời mình.
2.
Tứ thơ không mới. Quét lá như một hình ảnh của việc đời không bao giờ xong thì quen lắm, từ chú tiểu quét sân chùa trong tranh, trong truyện Thiền, từ thơ Đường đến thơ Mới, thơ ta thơ tây. Cho nên giá trị của bài không nằm ở ý tứ, mà ở cách tứ đó được xoay.
Quét sân chùa thường gắn với sự thanh tịnh, tu tập, buông bỏ. Quét lá trong bài này lại gắn với sự tiếp tục của một đời người. Cây chổi không còn là biểu tượng của việc dọn sạch tâm hồn, mà là công cụ của một sự tồn tại không có kết thúc rõ ràng. Một hình ảnh cũ không nhất thiết tạo ra một bài thơ cũ.
Bốn câu đầu là một vòng tròn khép kín: quét, rơi, lại quét, lặp. Câu thơ đơn giản như người ta đếm. Hai chữ “thế là” rất đời thường, gần như một cái nhún vai, không than thở gì, chỉ ghi nhận. Thiền và Hiện Tượng Luận có chỗ giống nhau là chỉ ghi nhận mà không giải thích. Người đọc đã từng quét lá sẽ thấy khác với người đọc mướn người quét lá.
Người từng quét lá biết sức nặng của cây chổi, biết tiếng lá khô bị đẩy đi, biết lá mắc vào những khe nhỏ và biết quét sạch một khoảng sân không có nghĩa là sân sẽ sạch mãi. Người thuê người quét chỉ nhìn thấy kết quả. Người quét lá cảm nhận thời gian bằng cơ bắp, bằng hơi thở, bằng sự mỏi mệt của cánh tay và lưng. Người chỉ đứng nhìn sân vườn sạch sẽ có thể không hiểu được niềm vui của người cầm chổi, cũng như người chưa từng mất mát có thể không hiểu hết ý nghĩa của chiếc lá rơi.
3.
Chỗ tạo ra gật gù khi đọc bài thơ này nằm ở hai câu: “Lá không còn rơi nữa / bạn cũng khô mà thôi”. Ở đây người quét lá lặng lẽ biến thành chiếc lá. Tác giả không dùng chữ “chết”, mà mượn chữ “khô” của lá để nói về người, và cái chết vì thế thành một quá trình tự nhiên như lá úa, không bi kịch, không gào lên. Hai chữ “mà thôi” mang đúng giọng cam chịu.
Hai câu này còn có thể hiểu một cách ngụ ý hơn. Lá thật ra chẳng bao giờ ngừng rơi. Lá chỉ “không còn rơi nữa” khi không còn người đứng đó để thấy. Việc quét không kết thúc vì đã quét xong, mà vì người quét đã chấm dứt, đã đi, đã vào nhà, đã vắng mặt.
Đây có lẽ là điểm sâu nhất của bài thơ. Khi người quét không còn, lá vẫn rơi, nhưng đối với người quét, sự rơi đã chấm dứt vĩnh viễn. Cái chết không làm thế giới ngừng vận động; nó làm chấm dứt một thế giới riêng, được hình thành bởi ký ức, cảm giác và kinh nghiệm của một con người.
Rồi đến “bao giờ khô chẳng biết / bây chừ bạn vẫn quét / bởi lá còn đang rơi”. Chữ “bây chừ” bất ngờ đem vào giọng miền Trung, nghe như lời một bà cụ ở Huế hay ở Quảng, kéo bài thơ từ chỗ suy tưởng về lại một nhếch miệng cười. Đây là lúc bài thơ gần Thiền nhất. Người quét không hỏi quét để làm gì, không đòi ý nghĩa, chỉ quét vì lá đang rơi. Chữ “bởi” mộc mạc, chẳng có triết lý nào phía sau. Nó gợi lại câu nhà Thiền hay nhắc, gánh nước bổ củi cũng là đạo. Không cần vượt thoát, chỉ cần làm cho trọn việc phải làm.
4.
Về âm thanh và cấu trúc, “bao giờ khô chẳng biết / bây chừ bạn vẫn quét” hai âm trắc chận bài thơ đang đọc xuôi với vần. Nghĩa là bài thơ ẩn hai phần: phần một bắt đầu từ “Bạn quét” cho đến “chẳng biết”. Phần thứ hai bắt đầu từ “bây chừ” cho đến cuối. Cấu trúc này cho bài thơ một cách nhìn khác, một ý nghĩa khác với đọc bài thơ trong ba đoạn.
Sự chuyển đổi cấu trúc cũng là sự chuyển đổi nhận thức. Phần đầu kể một hành động có tính chu kỳ. Đến “bao giờ khô chẳng biết”, người đọc nhận ra giới hạn của đời người. Sang “bây chừ”, bài thơ trở lại hiện tại: biết mình sẽ chết, nhưng không vì thế mà ngừng sống. Có khi chính vì biết mình hữu hạn mà hiện tại trở nên đáng quý hơn.
Đại từ “bạn” là một lựa chọn đáng bàn. Không phải “ta” như thơ Thiền cổ, nghe cao và xa. Cũng không phải “tôi” như thơ tự bạch. “Bạn” đặt người nói ngồi ngang hàng với người quét lá, có khi là chính mình nói với mình như nói với một người bạn. Nó tạo ra một khoảng cách vừa đủ để không than thân mà cũng không giảng đạo.
Tôi tiếc hai câu kết thay vì đóng mà mở ra tứ khác, cho người đọc có dịp suy nghĩ về điều gì hơn là phải chấp nhận vàng khô rụng. Hai câu cuối có thể bị xem là giải thích điều đã được gợi ra. Khi người đọc đã hiểu chiếc lá là biểu tượng của đời người, nói thêm “cho đến cạn cuộc đời” khiến ý nghĩa trở nên trực tiếp. Đôi khi bài thơ chỉ cần dừng đúng lúc, khi hình ảnh đã đủ sức gợi những liên tưởng mà tác giả không cần nói thêm.
Tuy nhiên, nếu nhìn ở mặt khác, hai câu cuối nói: bạn phải quét đến tận cùng cuộc đời. Không nói quét lá. Có nghĩa, từ chuyện quét lá cho sạch sân sạch nhà, tác giả chuyển sang quét thứ khác, thứ gì mà phải quét mãi đến hơi thở cuối cùng? Có thể là quét nỗi buồn, có thể là quét tật xấu, có thể là quét bất kỳ thứ gì dơ bẩn để cuộc sống được sạch sẽ.
Chữ “phải” đưa vào bài thơ ý niệm bổn phận, thậm chí một chút cưỡng bách. Người quét không còn đơn giản là đang quét. Ông phải quét. Nhưng phải vì ai? Vì thiên nhiên, vì người khác, vì thói quen, hay vì chính nhu cầu tồn tại của mình? Nếu hiểu theo hướng này, hai câu cuối nói về thân phận con người: còn sống là còn phải làm, còn phải đối diện, còn phải tiếp tục. Không phải vì ta tin mình sẽ thắng được thời gian, mà vì chưa thể đặt cây chổi xuống.
Nhưng thứ phải quét không nhất thiết chỉ là những điều xấu. Ký ức, hối tiếc, tự ái, những kỳ vọng không thành, những định kiến mang theo từ tuổi trẻ cũng tích tụ thành sự bề bộn của đời sống. Ta muốn làm sạch cuộc đời, nhưng chính những thứ không sạch hoàn toàn lại tạo nên kinh nghiệm sống. Nếu không có nỗi buồn, ta có thể không biết đồng cảm. Nếu không có ký ức đau đớn, ta có thể không nhận ra mình đã từng yêu thương.
Bất cứ bạn là ai khi đọc, bạn sẽ có một thứ hay nhiều thứ hơn để quét. Thứ gì cứ rơi mãi, rơi xuống mãi, quét sạch rồi quét nữa. Thứ gì làm cho đời bạn dơ dáy. Phải quét cho đến cạn cuộc đời. Nhưng có lẽ điều đáng nghĩ không chỉ là ta cần quét thứ gì, mà thực sự ta có cần quét sạch mọi thứ hay không. Biết dừng lại có khi cũng là một dạng hiểu đời.
Người quét lá và người làm thơ có lẽ có một điểm chung. Người quét lá nhặt những chiếc lá rơi khỏi cành; người làm thơ nhặt những mảnh đời rơi khỏi ký ức. Một chiếc lá vừa được quét đi, chiếc khác lại rơi. Một kỷ niệm vừa được viết xuống, kỷ niệm khác lại hiện về. Một bài thơ vừa hoàn tất, một bài thơ khác lại đòi được viết. Công việc của cả hai đều không thể hoàn tất. Nhưng có lẽ họ không cần hoàn tất. Họ chỉ cần tiếp tục.
Trở lại với nhan đề “Quét Lá Sạch Lòng”, tôi chợt thấy một nghịch lý. Lòng người có giống một khoảng sân đâu mà cứ quét là sạch? Càng sống lâu, ta càng tích lũy nhiều thứ: yêu thương, giận hờn, thất vọng, tha thứ, những điều đã làm và những điều không kịp làm. Có những ký ức không thể quét đi. Có những nỗi buồn đã trở thành một phần của con người mình.
Có lẽ ta quét không phải để hết lá, mà để có một khoảng trống tiếp tục sống, rồi ngày mai lại có lá rơi. Ta không thể làm cho lòng mình hoàn toàn thanh sạch, nhưng có thể nhận ra điều gì nên giữ, điều gì nên buông, điều gì cần được tha thứ.
Cuối cùng, tôi nghĩ bài thơ Nguyễn Hàn Chung không chỉ hỏi người đọc tại sao người ta cứ quét lá khi biết lá sẽ tiếp tục rơi. Nó còn đặt ra một câu hỏi khác: nếu biết cuộc đời không thể hoàn tất, ta sẽ sống như thế nào với công việc không bao giờ xong?
Có những người quét lá để giữ cho sân nhà sạch sẽ. Có những người quét lá để giữ cho lòng mình khỏi bề bộn. Nhưng cũng có thể, sau cùng, người ta quét lá chỉ vì còn có thể quét. Đến khi không còn quét được nữa, lá vẫn rơi, sân vẫn đầy, và cuộc đời vẫn tiếp tục, chỉ thiếu một người từng buộc mình phải làm cho mọi thứ sạch sẽ.
Có lẽ điều sâu sắc nhất không phải là quét cho sạch lòng, mà là học cách sống với một lòng không bao giờ hết sạch.
- Quét Lá Sạch Lòng - Đọc Thơ Nguyễn Hàn Chung Ngu Yên Nhận định
- Cảm Xúc "Hoài Cảm" So Với Cảm Xúc AI Ngu Yên Nhận định
- Thật Hay Khéo? Chuyện Cảm Xúc Trong Thơ Ngu Yên Nhận định
- Nghệ Thuật Xem Tranh Ngu Yên Nhận định
- Gánh dầu ra biển, gánh cả nước non Ngu Yên Nhận định
- Hiện Sinh trong nhạc lính Ngu Yên Tiểu luận
- AI Và Văn Chương: Tranh Luận Hay Tự Vấn? Ngu Yên Nhận định
- Người Việt Nghĩ Gì Về Văn Chương-Văn Học Thế Giới? Ngu Yên Tạp luận
- Dịch Thơ: Tái Sáng Tạo. Ngoạn Mục và Thú Vị. Ngu Yên Nhận định
- Xác Và Hồn Lá Đổ Muôn Chiều Ngu Yên Tạp luận
• Quét Lá Sạch Lòng - Đọc Thơ Nguyễn Hàn Chung (Ngu Yên)
• Nỗi Nhớ Quê Trong "Dự Cảm Rời" Của Nguyễn Hàn Chung (Phan Trang Hy)
- Nhà thơ NGUYỄN HÀN CHUNG (T.Vấn & Bạn Hữu)
- Nhà thơ Nguyễn Hàn Chung và “Nghịch Lưu Của Tuổi” (phần 1/2) (Hai Trầu)
- Cho tình đậm lúc đời khuya... Đọc “Bài tình thấm khuya” – thơ Nguyễn Hàn Chung (Vũ Hoàng Thư)
- Nỗi niềm cố quận trong thơ Nguyễn Hàn Chung (Nguyễn Thị Thu Thủy)
- Về Làng
Bài trên mạng:
- dutule.com - t-van.net - vietbao.com
- vanviet.info - baotreonline.com
• Quét Lá Sạch Lòng - Đọc Thơ Nguyễn Hàn Chung (Ngu Yên)
• Ôi Những Con Thuyền… (Nguyễn Vy Khanh)
• Đời Thủy Thủ 3: Chương 7: Tình Duyên Hải (Vũ Thất)
• Đời Thủy Thủ 3: Chương 6: Cuộc Chạm Súng Đầu Tiên (Vũ Thất)
• Nguyên Ngọc, Cái Nhìn Sáng Suốt Về Thời Hiện Đại (Liễu Trương)![]()
Văn Thi Sĩ Tiền Chiến (Nguyễn Vỹ)
Bảng Lược Đồ Văn Học Việt Nam (Thanh Lãng): Quyển Thượng, Quyển Hạ
Phê Bình Văn Học Thế Hệ 1932 (Thanh Lãng)
Văn Chương Chữ Nôm (Thanh Lãng)
Việt Nam Văn Học Nghị Luận (Nguyễn Sỹ Tế)
Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ (Tạ Tỵ)
Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ Hôm Nay (Tạ Tỵ)
Văn Học Miền Nam: Tổng Quan (Võ Phiến)
Văn Học Miền Nam 1954-1975 (Huỳnh Ái Tông):
Phê bình văn học thế kỷ XX (Thuỵ Khuê)
Sách Xưa (Quán Ven Đường)
Những bậc Thầy Của Tôi (Xuân Vũ)
(Tập I, nhiều tác giả, Thư Ấn Quán)
Hướng về miền Nam Việt Nam (Nguyễn Văn Trung)
Văn Học Miền Nam (Thụy Khuê)
Câu chuyện Văn học miền Nam: Tìm ở đâu?
(Trùng Dương)
Văn-Học Miền Nam qua một bộ “văn học sử” của Nguyễn Q. Thắng, trong nước (Nguyễn Vy Khanh)
Hai mươi năm văn học dịch thuật miền Nam 1955-1975 Nguyễn văn Lục
Đọc lại Tổng Quan Văn Học Miền Nam của Võ Phiến
Đặng Tiến
20 năm văn học dịch thuật miền Nam 1955-1975
Nguyễn Văn Lục
Văn học Sài Gòn đã đến với Hà Nội từ trước 1975 (Vương Trí Nhàn)
Trong dòng cảm thức Văn Học Miền Nam phân định thi ca hải ngoại (Trần Văn Nam)
Nguyễn Du (Dương Quảng Hàm)
Từ Hải Đón Kiều (Lệ Ba ngâm)
Tình Trong Như Đã Mặt Ngoài Còn E (Ái Vân ngâm)
Thanh Minh Trong Tiết Tháng Ba (Thanh Ngoan, A. Vân ngâm)
Nguyễn Bá Trác (Phạm Thế Ngũ)
Hồ Trường (Trần Lãng Minh ngâm)
Phạm Thái và Trương Quỳnh Như (Phạm Thế Ngũ)
Dương Quảng Hàm (Viên Linh)
Hồ Hữu Tường (Thụy Khuê, Thiện Hỷ, Nguyễn Ngu Í, ...)
Vũ Hoàng Chương (Đặng Tiến, Võ Phiến, Tạ Tỵ, Viên Linh)
Bài Ca Bình Bắc (Trần Lãng Minh ngâm)
Đông Hồ (Hoài Thanh & Hoài Chân, Võ Phiến, Từ Mai)
Nguyễn Hiến Lê (Võ Phiến, Bách Khoa)
Tôi tìm lại Tự Lực Văn Đoàn (Martina Thucnhi Nguyễn)
Triển lãm và Hội thảo về Tự Lực Văn Đoàn
Nhất Linh (Thụy Khuê, Lưu Văn Vịnh, T.V.Phê)
Khái Hưng (Nguyễn T. Bách, Hoàng Trúc, Võ Doãn Nhẫn)
Nhóm Sáng Tạo (Võ Phiến)
Bốn cuộc thảo luận của nhóm Sáng Tạo (Talawas)
Ấn phẩm xám và những người viết trẻ (Nguyễn Vy Khanh)
Khai Phá và các tạp chí khác thời chiến tranh ở miền Nam (Ngô Nguyên Nghiễm)
Nhận định Văn học miền Nam thời chiến tranh
(Viết về nhiều tác giả, Blog Trần Hoài Thư)
Nhóm Ý Thức (Nguyên Minh, Trần Hoài Thư, ...)
Những nhà thơ chết trẻ: Quách Thoại, Nguyễn Nho Sa Mạc, Tô Đình Sự, Nguyễn Nho Nhượn
Tạp chí Bách Khoa (Nguyễn Hiến Lê, Võ Phiến, ...)
Nhân Văn Giai Phẩm: Thụy An
Nguyễn Chí Thiện (Nguyễn Ngọc Bích, Nguyễn Xuân Vinh)
|
© Hoc Xá 2002 (T.V. Phê - phevtran@gmail.com) |