1. Head
    1. Link

      Liên Kết

       

       

      Tự Điển:

      Việt-Anh-Pháp
      Hán Nôm

       


      Tac Pham & Tac Gia

      Tác Phẩm

       

       

      Tác Giả

       

       
       

      Tạp Chí

       

      PHONG HÓA (13 số đầu)
       (Đại học Khoa học Xã hội)
      PHONG HÓA (các số sau)
       (Đại học Hoa Sen)
      TỰ LỰC VĂN ĐOÀN, tác phẩm
       (Viện Việt Học)
      VĂN HỌC
      Tạp chí Văn Học
      DÒNG VIỆT
      Trọn bộ DÒNG VIỆT (1993-2009)
      VĂN (Xuân Canh Thìn) (vanmagazine)
      TIỂU THUYẾT THỨ BẢY
      NAM PHONG - TRI TÂN
      THANH NGHỊ - NGÀY NAY
      VĂN HOÁ NGÀY NAY
      TẬP SAN SỬ ĐỊA
      THẾ KỶ 21 - BÁCH KHOA
       

       

    2. Chất sáng tạo tinh tế và phong phú của thơ Nguyên Sa (Phạm Quốc Bảo)
      2-12-2014 | VĂN HỌC

      Chất sáng tạo tinh tế và phong phú của thơ Nguyên Sa

       PHẠM QUỐC BẢO

      Một năm nay, phong trào đề cập đến nội dung của Văn Học Miền Nam VN (1954- 1975) nở rộ, phần lớn vì sức bật của tình trạng gần bốn thập niên thiếu hẳn đi thông tin về văn học Việt Nam trong giai đọan này. Cá nhân tôi luôn nghĩ rằng giai đọan văn học ấy vẫn y nguyên hiện hữu một cách đương nhiên, như là nó đã từng hiện diện trong lịch sử cận đại của dân tộc Việt. Bài viết này của tôi vốn là một đóng góp nhỏ trong số những bài viết khác cho chủ đề nêu trên. Nhân một cuộc hội thảo Hai Mươi Năm Văn Học Miền Nam (1954 – 1975) đuợc tổ chức trong hai ngày cuối tuần lễ đầu của tháng 12/ 2014 tại Little Sàigòn, Nam Cali.USA, tôi xin phổ biến bài viết này. Trân trọng. 01/ 12/ 2014. (PQB)


         Nguyên Sa (Tạ Tỵ vẽ) và thủ bút

      Tuần lễ trước đây, do nhắc nhở của một bạn hữu lâu năm, tôi tự nhiên nhớ đến một đỏan văn mà tôi đã viết về Bài Hát Cửu Long của tác giả Nguyên Sa [1]. Bài viết ấy khá sơ lược và nhất là đã vấp phải một lỗi: Chỉ vì ỷ y vào trí nhớ đến độ tôi viết đề tựa của bài thơ thành “Tiếng Hát Cửu Long”, thay vì chính phải là “Bài Hát Cửu Long”, đúng như đã được đăng trong Thơ Nguyên Sa, tập I. Và bài viết ấy cũng chỉ đủ chỗ để tôi nêu ra một gợi ý nhỏ cho sự cảm nhận về một ý tưởng khá sâu xa trong khi tưởng nhớ đến anh Nguyên Sa.


      Bây giờ, ở bài này, tôi có cơ hội vạch ra cho rõ nét cái cảm nhận ban đầu kia của tôi, và cũng là để gián tiếp như một lời nhận lỗi sơ sót đối với một người anh đã quá cố.


      Sinh khí mới, từ mốc chuyển biến 1954


      Hiệp định quốc tế chia đôi nước Việt Nam đã khiến cho trên một triệu dân từ miền Bắc di cư vào miền Nam, kéo dài từ những tháng cuối 1954 sang đến giữa 1955. Kể từ đấy, mốc điểm lịch sử này đã tạo nên một chuyển biến sâu rộng cho dân tộc ta, từ thể chế chính trị, xã hội, kinh tế cho tới ý thức hệ, môi trường sinh họat…Mà mọi thể hiện sự biến chuyển ấy đều xảy ra một cách rõ rệt ngay trong mấy năm cuối của thập niên 1950 và đầu thập niên 1960.


      Trên bình diện văn nghệ, chúng ta có thể kể ra những chiều hướng sáng tác tiêu biểu như:


      - Mơ về dĩ vãng đã xa thật rồi: Mở đầu là ca khúc Hướng Về Hà Nội (1954), Hòang Dương diễn tả tâm tình tha thiết buồn thương mà tuyệt vọng hướng về cảnh cũ người xưa của lớp di dân vào sinh sống ở Miền Nam.


      - Còn tâm tình chia lìa ray rứt của tầng lớp thượng lưu trí thức Hà Nội vào Nam được diễn đạt rõ nét trong hai cuốn tiểu thuyết là Bốn Mươi (1956) và Siu Cô Nương (1958) của Mặc Đỗ (sinh năm 1920).


      - Trong khi đó thì tầng lớp thanh niên đi kháng chiến chống Pháp nhưng khi thấy rõ được bộ mặt giả trá của CSVN trong Mặt Trận Việt Minh, họ bắt buộc phải ‘dinh tê’ trên tìm đường sống còn và vào Nam. Cái tâm trạng phức tạp chọn lựa một cách bi tráng của họ đã được diễn tả trong những tác phẩm như Đêm Giã Từ Hà Nội (1955), Tháng Giêng Cỏ Non (1956), Bản Chúc Thư Trên Ngọn Đỉnh Trời (1963) của Mai Thảo (1927-1998), như Sợ Lửa (1956), U Hoài (1957) và nhất là bộ trường thiên Khu Rừng Lau, mở đầu bằng cuốn Ba Sinh Hương Lửa (1962) của Doãn Quốc Sỹ (sinh năm 1923)…, và như Giòng Sông Thanh Thủy (1960-1961) của Nhất Linh.


      - Nhưng có một lọai tâm trạng khác hẳn cũng hiện diện vào thời kỳ ấy. Đó là tâm trạng nhẹ nhàng thênh thang cứ thế mà bước tới trong bầu không gian sinh động mới đang ồ ạt dâng lên ở xã hội Miền Nam thời bấy giờ. Mặc dù họ không hề bỏ quên những đề tài quá khứ – dĩ vãng, có điều họ vốn sẵn mang cái dòng sống tuôn chảy trong tâm tình linh động của họ một hiện tại chứa chan tươi sáng.


      Bắt được nhịp sống.


      Phân lọai ra như trên chỉ có mục đích là để chúng ta dễ dàng trong khi tìm hiểu, chứ không nhất thiết là những nhóm tác giả thời ấy đã chỉ theo đuổi một chiều hướng sáng tác đơn thuần như vậy. Bằng chứng rằng bên cạnh các sáng tác nêu trên,Dõan Quốc Sỹ đồng thời cũng có những tác phẩm khác thể hiện những cảm nhận văn hóa tươi tắn trong sáng vẫn đang thực sự dàn trải trong đời sống xã hội Miền Nam một cách rất ư là mới mẻ và sung sức của thời gian đó.Như cái tùy bút Trăng Sao mà ông đã viết được, cái đỏan bút trong sáng như một bài thơ,một bức tranh độc sáng,đẹp một cách trang nhã và thanh thóat.


      Tuy nhiên, chiếu theo hầu hết những tác phẩm của các tác giả nêu trên đã rõ rệt thể hiện được những cảm nhận tươi mới của sức sống đang ngùn ngụt tỏa ra ở xã hội Miền Nam sung sức thời bấy giờ, chúng ta không thể quên được một Nguyễn Họat (bút hiệu Hiếu Chân, 1919-1986) với Trăng Nước Đồng Nai đăng từng kỳ trên nhật báo Tự Do vào những năm cuối thập niên 1950.


      Ngoài ra, chúng ta còn có những thi sĩ mà các tác phẩm của họ chứa đựng nhiều nét đặc biệt, khiến cho sinh họat lãnh vực thơ của giai đọan ấy phong phú và đặc sắc, thiết tưởng trước đó cũng chưa hề có được như vậy.


      Chẳng hạn, một Thanh Tâm Tuyền (1936-2006). Với hai tập thơ Tôi Không Còn Cô Độc (1955) và Liên, Đêm, Mặt Trời Tìm Thấy (1964), ông được giới người đọc xưng tụng là “... nhà thơ gốc Việt khai sáng của lối thơ mới trong Nam bằng tập thơ thể tự do đầu tiên ở Miền Nam Việt Nam...”. Nét độc đáo ở chỗ Thanh Tâm Tuyền chưa hề xuất ngọai trước đó, chỉ đặc biệt nhờ vào nỗ lực cá nhân qua học tập mà ông đã nhuần nhuyễn ‘du nhập’ thành công được thể thơ tự do của nền thơ hiện đại quốc tế vào bối cảnh Miền Nam VN thời thập niên 1950. Điểm độc đáo này có thể nói là một tiếp nối khác so với thời kỳ trước đấy mấy chục năm, các thi sĩ như Huy Cận – Xuân Diệu – Thế Lữ – Vũ Hòang Chương – Đinh Hùng …, họ đã đưa những ý tưởng mới và cấu trúc tân kỳ của thi ca phương tây tràn lan vào trong giòng thơ Việt mà sau này được gọi là nhóm thơ tiền chiến.


      Thơ tình và thi hóa đối tượng


      Nhưng theo tôi, đặc biệt hơn cả chúng ta phải đề cập đến hai tác giả thơ tình hết sức là độc đáo: Hoàng Anh Tuấn (1932-2006) và Nguyên Sa (1932-1998). Họ độc đáo ở nhiều điểm: Cùng một tuổi sinh ra, Nhâm Thân, 1932. Cùng du học ở Pháp. Cùng về nước, trước sau nhau một năm, 1956 và 1957. Và cùng một thời nổi tiếng trong lãnh vực thơ tình.


      Hòang Anh Tuấn độc đáo ở chỗ vài năm cuối đời, tức là lúc tác giả đã trên 70 tuổi rồi, mới có dịp gia đình và thân hữu gom góp lại độ một ít những bài thơ ông sáng tác từ trên nửa thế kỷ trước đấy để in cho ông được một tập thơ ‘khiêm nhường’ duy nhất! Nhưng từ những năm cuối thập niên 1950, Hòang Anh Tuấn đã vang danh từ những bài thơ như “Mưa Sài Gòn, Mưa Hà Nội”, Phạm Đình Chương phổ nhạc. Và thơ tình của ông cũng mang một sắc thái đặc biệt là hầu hết thơ ông làm ra đều ca tụng từ người đến cảnh trực tiếp liên quan tới Hà Nội. Chẳng hạn như ở bài Yêu Em, Hà Nội [2]:


      “…Hà Nội yêu, vẫn y nguyên tưởng nhớ

      Nên nghìn năm vẫn ngỡ mới hôm qua

      Bóng hòang lan, sân gạch mát sau nhà

      Còn vương vấn trong những bài thơ cũ.”


      Rõ rệt hơn cả, trong Bài Thơ Hà Nội, câu nào cũng chan chứa tình yêu với tên của các con đường thuộc 36 phố phường Hà Nội:


      ” Em Hà Nội, Hàng Ðường trong giọng nói

      Ðể Hàng Bông êm ái lót cơn mơ

      Thương những chiều Bác Cổ ngày xưa

      Anh nắn nót một Trường Thi lãng mạn

      Thơ thuở bé khắc ghi tình Ngõ Trạm

      Hàng Cỏ ơi sao thảo cỏ mờ phai

      Theo gót chân em từng bước Hàng Hài

      yêu Hàng Lược chải mềm hương mái tóc…


      Và kết thúc ở câu thứ 28, tác giả hạ bút viết:


      Khi quấn quít trong ái ân Hà Nội.”


      Đúng như lời Mở cuốn Yêu Em, Hà Nội của Hoàng Anh Tuấn, Phạm Việt Cường đã viết: “… Với nhà thơ Hoàng Anh Tuấn, Hà Nội không chỉ là một địa danh, một thành phố, một thủ đô hay chỉ đơn thuần là nơi ông sinh ra và lớn lên. Ông đã nhân hình hóa Hà Nội thành một con người bằng xương bằng thịt …Đồng thời một cách vô thức, ông đã đồng nhất hóa tình yêu của ông với người con gái năm xưa, với tình yêu Hà Nội. Hà Nội chính là Em. Tình yêu Em chính là tình Yêu Hà Nội...”


      Khai phá thơ tình cách riêng, phong phú không ngờ


      Trong khi ấy thì thơ Nguyên Sa lại độc đáo riêng một cách khác biệt hẳn, độc đáo với nhiều cách thế khác nhau. Đọc đến đây, chắc ký ức của quí vị độc giả cũng đã tự động tuôn chảy ra được rất nhiều thí dụ để minh chứng cho mấy điểm độc đáo này rồi. Tuy nhiên tôi thấy vẫn cần gợi ý bằng cách nêu ra đây một số đặc điểm tiêu biểu. Chẳng hạn:


      – Từ ngữ thơ rất bình dị mà thật quyến rũ – Diễn đạt những ý tưởng thơ phong phú liên tưởng ví von đột ngột, đầy thi vị:


      “Nắng Sàigòn anh đi mà chợt mát

      Bởi vì em mặc áo lụa Hà đông

      Anh vẫn yêu mầu áo ấy vô cùng

      Thơ của anh vẫn còn nguyên lụa trắng


      Anh vẫn nhớ em ngồi đây tóc ngắn

      Mà mùa thu dài lắm ở chung quanh

      Linh hồn anh vội vã vẽ chân dung

      Bày vội vã vào trong hồn mở cửa


      Gặp một bữa anh đã mừng một bữa

      Gặp hai hôm thành nhị hỷ của tâm hồn

      Thơ học trò anh chất lại thành non

      Và đôi mắt ngất ngây thành chất rượu…


      Em chợt đến, chợt đi, anh vẫn biết

      Trời chợt mưa, chợt nắng chẳng vì đâu

      Nhưng sao đi mà không bảo gì nhau

      Để anh gọi, tiếng thơ buồn vọng lại..


      Em ở đâu, hỡi mùa thu tóc ngắn

      Giữ hộ anh màu áo lụa Hà đông

      Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng

      Giữ hộ anh bài thơ tình lụa trắng.”

      (Áo Lụa Hà Đông)


      - Xử dụng rất nhiều thể thơ để diễn tả tình yêu. Chúng ta thử đọc sơ qua mấy bài đáng kể, như thơ tám chữ phá thể vừa trích ở trên, nhiều và cũng nổi tiếng nhất là những bài thơ tự do, mà chữ dùng lẫn ý thơ vẫn một mực tài tình độc đáo một cách rất.. Nguyên Sa, như:


      “Hôm nay Nga buồn như một con chó ốm

      Như con mèo ngái ngủ trên tay anh

      Đôi mắt cá ươn như sắp sửa se mình

      Để anh giận sao chả là nước biển!…

      Và em sẽ cười phải không em


      Vì không ai cấm được chúng mình yêu nhau!…

      Không ai cấm được anh làm những câu thơ anh thích

      Không ai cấm được anh làm cả bài thơ

      Với một chữ N

      Với một chữ G

      và một chữ A

      Người ta có thể đọc một câu, hai câu, hay cả ba

      Người ta có thể không thích

      (thì người ta không thích một mình)

      Nhưng người ta không cấm được anh yêu bài thơ của anh.”

      (NGA, Solden, Áo quốc, Noel 1954)


      Hay:


      “Năm ngón tay

      Trên bàn tay năm ngón

      Có ngón dài, ngón ngắn

      Có ngón chỉ đường đi

      Có ngón tay đeo nhẫn

      Ngón tay tô môi

      Ngón tay đánh phấn Ngón tay chải đầu Ngón tay đếm tiền Ngón tay lái xe Ngón tay thử cóoc-sê Ngón tay cài khuy áo


      Em còn ngón tay nào

      Để giữ lấy tay anh?”

      (Năm Ngón Tay)


      Thơ bắt kịp hơi thở mới của đời sống.


      Ai đó nào khác thì đã ngồi vào ‘chiếu’ thơ tình một cách ‘đường hòang’ cả về phẩm chất lẫn số lượng đồ sộ như vậy, thì cũng đủ giương danh với thi đàn thời ngay sau năm 1954 rồi. Nhưng Nguyên Sa đã tỏ ra hết sức sung túc trong nguồn sáng tạo của mình: Trong khi vẫn khai phá lãnh vực thơ tình độc đáo, ông còn chứng tỏ rằng mặc dù mới từ Pháp trở về nước, ông đã mẫn cảm đặc biệt để có thể nhận ra ngay được cái sức sống mãnh liệt và tràn trề trong xã hội của bối cảnh cuộc sống dân ba miền Trung-Nam-Bắc đang tươi tắn vươn dậy, xóa bỏ đi cái chính sách chia cắt của thời Pháp đô hộ và cái âm mưu chiếm độc quyền kháng chiến của đảng Cộng Sản Việt Nam, và tự nhiên y nhiên thơ ông hòa vào nhịp thở chung của Miền Nam tự do lúc bấy giờ. Ông đã sôi nổi viết nên Bài Hát Cửu Long:


      “Có gì đâu em: có một đoàn người

      Có một đoàn người góp sức góp vai

      Cùng rủ nhau về góp một thành hai

      Những bước chân góp đi làm đến!

      Họ không dại khờ: góp trăng làm nến!

      Chỉ những miệng cười góp lạ thành quen

      Góp những giọng hò làm trống ngũ liên

      Góp những bàn tay dựng thành đại hội

      Cánh tay chắp cánh tay cho dài thêm nửa với

      Gạo quanh nồi góp lại bữa cơm chung

      Họ cùng đi cùng góp tháng, góp năm…

      Để sáng ngày mai làm sông làm biển.


      Có gì đâu, có một đoàn người

      Bên bờ Cửu Long gõ nhịp

      Cả dòng sông gõ nhịp vịn bờ sông

      Họ rủ nhau về sương gió vui chung

      Dù có phút nước mắt chạy quanh

      Hay miệng cười hớn hở

      Vẫn bát gạo Hậu Giang, vẫn nụ cười huynh đệ

      Mắt nghẹn ngào sáng tỏ nắng phương Nam

      Màu nắng vàng không màu nhiệm hào quang

      Nhưng dù má bừng lửa cháy

      Trán đổ mồ hôi

      Họ cùng không đóng cửa mừng vui

      Những bàn tay ngượng ngập díu môi cười

      Không phải khóc

      Một đời người tầm gửi

      Nhớ không em?


      Nhớ không em

      Họ gặp nhau

      Chờ nhau

      Đón nhau

      Như sông Cửu Long

      Về lòng biển cả

      Hội lòng người như nước nguồn xối xả

      Mưa trường thiên chảy ứ vào trào thơ

      Mưa đời người trôi cả nghĩa vu vơ

      Để lòng chúng mình

      Và mạch máu Đồng Nai

      Đập cùng một nhịp


      Anh biết rằng:

      Có người khóc vì mừng vui ước hẹn

      Có người cười vì tủi cực phôi pha

      Anh biết nói làm sao

      Nhưng chắc chắn ngàn thu ly rượu quan hà

      Sẽ phải chua men vì thiếu người sưởi lạnh

      Anh biết nói làm sao

      Khi họ gặp nhau (anh đã bảo em)

      Như sông Cửu Long

      Về lòng biển cả

      Vẫn tiếng sóng về nước chảy triền miên

      Vẫn Cửu Long giang mở chín lần cửa rộng

      Dòng sông dài dữ dội bản trường ca…


      Phải, dòng sông dài dữ dội bản trường ca

      Nên sông đã về làm tràn đầy mắt biển

      Sông đã về rửa trắng lòng anh

      Đợi từ chín kiếp giao thừa

      Đến sáng hôm nay mới được hát giữa dòng sông

      Đến sáng hôm nay mới được hát giữa mùng một Tết…”


      Nhưng đọc xong bài thơ dài này, hẳn chúng ta phải thắc mắc là tại làm sao Nguyên Sa hồi ấy lại có thể hiện ngay được cái dòng thơ bừng bừng phấn khởi mà liền lạc đến vô tận ấy, nghe như tiếng cười ha hả vang vọng trong không trung cao vời vợi của Miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ?


      Đây. Chúng ta phải để ý đến mấy lời tâm tình của Cửu Long Giang- Nguyễn Bảo Trị trong bài viết “Thôi, Thế Là Đủ Rồi, Anh Nguyên Sa ạ”:

      “… Hồi còn nhỏ, nhỏ lắm, Trần Bích Lan và tôi cùng học trường Lycée Albert Sarraut ở Hà Nội…Nếu chúng ta phải cắt cuộc đời ra thành từng đọan, thì tôi nghĩ rằng, đọan đời thơ ấu của chúng tôi mới thực sự là đọan đời đáng sống, mới thực sự là nơi chốn để chúng ta cất giữ kho tàng quí báu của chúng ta…Vì Hà Nội là nơi chốn mang đầy dấu tích của kỷ niệm, trong khi chúng tôi tiếp nối cuộc đời chúng tôi thật vội vàng với một cuộc đời đột ngột đổi thay với muôn vạn bất ngờ. Chúng tôi hạnh phúc trong kỷ niệm đó, chứ không phải là một suy tưởng thiên lệch.


      Ah! le bon vieux temps, òu nous étions si malheureux…


      Tôi được đọc bài thơ đầu tiên của Nguyên Sa vào một giờ ra chơi. Hôm đó chúng tôi cùng ngồi dưới một gốc cây bàng. Nguyên Sa đưa tôi đọc bài thơ anh dịch, bài thơ chữ Pháp có tựa đề là Ma Main


      ‘…Voici ma main

      Elle a cinq doigts

      En voici deux, en voici trois…’


      Bài thơ này chúng tôi vừa được học, nó khô khan, nó tầm thường đến chán nản. Nguyên Sa bảo tôi:


      - Tớ dịch bài thơ này để tặng cậu


      ‘Bàn tay tôi

      Ôi bàn tay kỳ diệu

      Với năm ngón ngắn dài

      Chúng nhảy múa trên giấy

      Trắng như tuổi ấu thơ’


      Tôi thấy Nguyên Sa đã cho bài thơ Pháp một linh hồn…”

      Phải nói cho rõ ra rằng, theo như lời thổ lộ mộc mạc chân tình ở trên thì nhờ học trường Tây từ hồi còn nhỏ, Nguyên Sa đã sớm có cơ hội nhận thức được cái căn bản dân tộc trong bối cảnh xã hội dưới quyền cai trị của chính quyền thực dân bảo hộ và đồng thời ông lại cũng có điều kiện nỗ lực cá nhân trong chiều hướng phát triển được khả năng thi ca của ông. Tôi nghĩ như vậy.


      Thơ là phương tiện diễn đạt đời sống.


      Có nghĩ ra cái mấu chốt như thế thì chúng ta mới thấu hiểu được giai đọan thập niên 1960 khi Nguyên Sa tuân thủ lệnh động viên vào phục vụ trong quân ngũ, cuộc sống của ông đã thực tế lăn lộn trong tình cảnh ‘vô thường’ xẩy ra từng phút từng ngày giữa lằn ranh sống-chết của thân phận người lính chiến. Ông đã viết cuốn truyện Vài Ngày Làm Việc Ở Chung Sự Vụ, và ông đã chứng tỏ sự chân thực cảm nhận về con người của chính mình bằng bài thơ Xin Lỗi Về Những Nhầm Lẫn Dĩ Vãng:


      “Bây giờ khẩu garant ta mang trên vai

      Bây giờ khẩu trung liên bar ta mang trên vai

      Ta mới biết rằng những thỏi sắt đó nặng như thế

      Ta mới biết rằng trong cuộc đời dạy học ta là thằng dốt nát

      Trong mười mấy năm ta làm bao nhiêu tội lỗi

      Trong mười mấy năm ta không nói cho học trò ta biết

      Những thỏi sắt đó nặng như thế

      Ta không nói cho vợ con bạn bè đồng bào ta biết

      Anh em ta và quê hương ta

      Vác những thỏi sắt nặng như thế

      Từ bao nhiêu năm nay


      Bây giờ nằm kích ở ven ruộng sương xuống ướt vai

      Bây giờ đứng gác đêm ở rừng gìa gió lạnh thấu xương

      Ta mới biết rằng sương lạnh như thế

      Ta mới biết rằng gió lạnh như thế

      Ta muốn kêu to lên ta là thằng dốt nát

      Ta là một thằng dốt nát

      Vì mỗi ngày trong mười mấy năm dĩ vãng

      Ta không viết lên giấy trắng mực đen cho những người yêu thơ ta biết

      Anh em ta và quê hương ta đã đứng như thế từ bao nhiêu năm

      Bây giờ di chuyển đêm di chuyển ngày di chuyển nắng di chuyển mưa

      Ăn không được ngủ không được cười không được khóc không được

      Hỡi những anh em đã ngồi trước mặt ta trên ghế nhà trường

      Hỡi những anh em đã đọc thơ ta yêu quý

      Ta nào đã làm được gì

      Để anh em cười được khóc được ăn được ngủ được

      Để anh em tìm thấy tọa độ trong rừng gìa

      Để anh em tìm thấy điểm đứng trong ruộng đồng bát ngát

      Để đạn đừng xuyên qua phổi

      Để đạn đừng xuyên qua tim

      Hãy tha thứ cho ta

      Hãy tha thứ cho ta

      Những anh em đã chết

      Những anh em chết ở bờ ở bụi

      Những anh em chết ở đồn vắng trong rừng sâu

      Những anh em chết khi đi di hành

      Những anh em chết khi đi phục kích

      Những anh em chết mặt đẹp như hoa

      Một ngàn lần hơn ta

      Cũng chết

      Những anh em học giỏi như thần đồng

      Một ngàn lần hơn ta

      Cũng chết

      Những anh em có vợ mới cưới chăn gối còn thơm

      Cũng chết

      Những anh em có người tình viết thư nét chữ còn run

      Cũng chết

      Những anh em con cái còn nhỏ hơn con cái ta

      Cũng chết

      Những anh em mẹ già còn yếu hơn mẹ già ta

      Cũng chết

      Những anh em đáng sống một ngàn lần hơn ta

      Đã chết

      Đang chết

      Và còn chết

      Hãy tha thứ cho ta.

      (8-1967)


      Thơ chính là đời sống sinh động.


      Và Nguyên Sa đã luôn luôn làm thơ, đã làm thơ không hề ngưng nghỉ.., cho đến khi nào ông vẫn còn thở. Chúng ta hãy đọc sơ qua mấy bài thơ tiêu biểu trong tổng số 21 bài ông sáng tác ở mấy tháng đầu năm 1998 [3]. Đầu tiên, vẫn phải là thơ tình:


      “Nhớ ngày, nằm đó, trời mưa,

      Mặc cho thân thể vật vờ trôi xa,

      Nhìn theo những đám mây qua

      Đưa tay cầm lấy đắp hờ lên lưng,

      Em về nằm xuống dưới chăn

      Chia nhau đêm với mấy phần mây bay.”

      (Kỷ Niệm)


      Đọc đến đây, tôi chợt nhớ lại trên bốn thập niên trước mình có xem một truyện ngắn có tựa đề như là Mây Bay Đi của Nguyên Sa mà nhân vật nữ trong ấy tên là Vân. Vân là mây. Cái ví von mơ tưởng lãng mạn này quả là đặc biệt Nguyên Sa!


      “... Cửa biển vào đầy căn phòng

      Từng giọt nước mặn chạy vòng tới tim

      ta mơ hồ thấy giọt quen

      Giọt thơ tuổi trẻ, giọt em ngày nào...”


      “Con sông vẫn chưa có chồng

      Sương hôm vẫn vậy, thích nằm quanh co

      Ta cong mình xuống bãi xa

      Con sông thấy lạnh bước qua nằm cùng….”


      Chúng ta đọc mà bàng bạc cảm ngay được cái thực tế bệnh tật hành thể xác của ông, tuy nhiên hơi thơ của ông vẫn sinh động thiết tha mà nhẹ nhàng bay bổng đấy chứ…


      Sau nữa là ông diễn tả cái tâm tưởng miên man của đời sống con người:


      “…. Suối cạn là nghĩa trang biết thở dài của dòng sông

      Sa mạc là nghĩa trang khác, nghĩa trang biết khóc, của dòng sông

      Vật nào cũng có hai nghĩa trang

      Một vật bao giờ cũng có hai tên

      Tên nó và tên ước mơ của nó

      Nghĩa trang của nó và nghĩa trang của ước mơ,

      Có lúc tôi thích được gọi bằng tên tôi,

      Có lúc tôi thích được gọi bằng tên ứơc mơ của tôi,

      Đó là lý do tôi ký tên em khi làm thơ.

      Tôi thích được gọi bằng tên dòng sông

      Tôi thích được nhắc nhở tới bằng tên đám mây…”

      (Con Sông)


      Và cuối cùng, ông trực cảm đến sự ra đi của chính mình:


      Cho trả chiếc mũ phở

      Cho trả nắm bùi nhùi

      Cho trả hai cục gạch

      Gắn trong mớ bùi nhùi

      Đóng vai trò con mắt

      Cho trả luôn cái cây

      Đứng theo thế hàng dọc

      Cho trả luôn cái cây

      Đứng theo thế hàng ngang

      Mặc chiếc áo vét cũ

      Ngực áo có huy chương

      Hai tay đưa hai bên

      Bên có chuông thánh thót

      Bên có khánh ngân vang

      Bên có tấm bảng nhỏ


      Bay đi chim bay đi

      Bên có tấm bảng lớn

      Bay đi chim bay đi

      Bảng ở chỗ gặp nhau

      Của thân cây thập tự

      Ở đúng chỗ gặp gỡ

      Bùi nhùi và áo vét

      Chỗ có tên là cổ

      Dòng chữ đã phai nhòa

      Thượng đế vẫn còn sống

      Thượng đế đã chết rồi

      Những chữ và những chữ

      Cho trả lại những chữ

      Cho trả lại những bảng

      Trả lại chuông và khánh

      Bùi nhùi và mũ phở


      Bay đi chim bay đi./.

      (Bay Đi Chim Bay Đi)


      Ôi! Quí vị có thể tưởng tượng được không? Nguyên Sa đang khiến cho cá nhân tôi phải ‘ghen tức’. Bởi vì chưa chắc gì khi tôi lìa khỏi cõi đời này mà tâm tư vẫn còn đủ nhẹ nhõm và tinh tế để diễn đạt sự cảm nhận cho đuợc cái trạng thái thanh thản như nội dung của bài thơ trên.


      Giữa tháng Chín, 2012.


      Tài liệu tham khảo từ nguồn Google.


      Phạm Quốc Bảo

      sangtao.org

      Chú thích:


      [1] Bài “Từ Tiếng Hò Cửu Long của Nguyên Sa” đã đăng trong tuyển tập Nguyên Sa-Tác Giả, Tác Phẩm, tập II, 1998.

      [2] Cuốn “Hoàng Anh Tuấn – Yêu Em, Hà Nội & Những Bài Thơ Khác”.

      [3] Thơ Nguyên Sa – Toàn Tập, 2000.


      Cung Tac Gia

      Cùng Tác Giả:

       

      - Chất sáng tạo tinh tế và phong phú của thơ Nguyên Sa Phạm Quốc Bảo Khảo luận

    3. Link (Nguyên Sa)

       

      Bài viết về Nguyên Sa

       

      Đọc lại Sân Bắn của Nguyên Sa (Nguyễn Mạnh Trinh)

      Tháng Tư nhớ Nguyên Sa, chuyện trò cùng ‘Nga buồn như con chó ốm’ (Vũ Đình Trọng)

      Nhân Một Kinh Nghiệm Thơ (Đỗ Long Vân)

      Kỷ Niệm Buồn Tháng Tư (Bùi Tiên Khôi)

      Chất sáng tạo tinh tế và phong phú của thơ Nguyên Sa (Phạm Quốc Bảo)

      Vị trí và, ảnh hưởng thơ Nguyên Sa trong văn học Việt (Du Tử Lê)

      Nguyên Sa và Tình Ca Ngô Thụy Miên (Ngô Thụy Miên)

      Nguyên Sa - Thế giới của Tình yêu thơ mộng (Thái Tú Hạp)

      Nguyên Sa, Nhà Thơ Trọn Đời Hệ Lụy Với Thi Ca (Trần Văn Nam)

      Lục Bát Bí Ẩn Trong Thơ Nguyên Sa (Trần Văn Nam)

      Nguyên Sa (Võ Phiến)

      Nguyên Sa (Vĩnh Phúc)

       

      Nguyên Sa (Tạ Tỵ)

      Nguyên Sa (1932-1998) (Thụy Khuê)

      Nguyên Sa, Nhà Báo, Nhà Thơ (Nguyễn Vy Khanh)

      Nguyên Sa, “Cuộc Hành Trình Tên Là Lục Bát”

      (Nguyễn Mạnh Trinh)

      Nguyên Sa  (Khánh Phương)

       

      Tác phẩm

       

      Rời Bỏ Nền Văn Chương Trú Ẩn

      Thơ Nguyên Sa (luanhoan.net)

       

      Van Hoc

       

       

      Tác Giả

       

      Nguyễn Du (Dương Quảng Hàm)

        Từ Hải Đón Kiều (Lệ Ba ngâm)

        Tình Trong Như Đã Mặt Ngoài Còn E (Ái Vân ngâm)

        Thanh Minh Trong Tiết Tháng Ba (Thanh Ngoan, A. Vân ngâm)

      Nguyễn Bá Trác (Phạm Thế Ngũ)

        Hồ Trường (Trần Lãng Minh ngâm)

      Phạm Thái và Trương Quỳnh Như (Phạm Thế Ngũ)

      Dương Quảng Hàm (Viên Linh)

      Hồ Hữu Tường (Thụy Khuê, Thiện Hỷ, Nguyễn Ngu Í, ...)

      Vũ Hoàng Chương (Đặng Tiến, Võ Phiến, Tạ Tỵ, Viên Linh)

        Bài Ca Bình Bắc (Trần Lãng Minh ngâm)

      Đông Hồ (Hoài Thanh & Hoài Chân, Võ Phiến, Từ Mai)

      Nguyễn Hiến Lê (Võ Phiến, Bách Khoa)

      Tôi tìm lại Tự Lực Văn Đoàn (Martina Thucnhi Nguyễn)

      Triển lãm và Hội thảo về Tự Lực Văn Đoàn

      Nhất Linh (Thụy Khuê, Lưu Văn Vịnh, T.V.Phê)

      Khái Hưng (Nguyễn T. Bách, Hoàng Trúc, Võ Doãn Nhẫn)

      Nhóm Sáng Tạo (Võ Phiến)

      Bốn cuộc thảo luận của nhóm Sáng Tạo (Talawas)

      Ấn phẩm xám và những người viết trẻ (Nguyễn Vy Khanh)

      Khai Phá và các tạp chí khác thời chiến tranh ở miền Nam (Ngô Nguyên Nghiễm)

      Nhận định Văn học miền Nam thời chiến tranh

       (Viết về nhiều tác giả, Blog Trần Hoài Thư)

      Nhóm Ý Thức (Nguyên Minh, Trần Hoài Thư, ...)

      Những nhà thơ chết trẻ: Quách Thoại, Nguyễn Nho Sa Mạc, Tô Đình Sự, Nguyễn Nho Nhượn

      Tạp chí Bách Khoa (Nguyễn Hiến Lê, Võ Phiến, ...)

      Nhân Văn Giai Phẩm: Thụy An

      Nguyễn Chí Thiện (Nguyễn Ngọc Bích, Nguyễn Xuân Vinh)

      Bình Nguyên Lộc,  Bùi Bảo Trúc,  Bùi Giáng,  Bùi Ngọc Tuấn,  Bùi Đăng,  Cái Trọng Ty,  Cao Đông Khánh,  Chu Trầm Nguyên Minh,  Chu Tử,  Du Tử Lê,  Dương Nghiễm Mậu,  Dương Quảng Hàm,  Giang Hữu Tuyên,  Hà Thúc Sinh,  Hà Thượng Nhân,  

       
       

       

  2. © Hoc Xá 2002

    © Hoc Xá 2002 (T.V. Phê - phevtran@gmail.com)